Живко Чинго. „Пасквелија“

„СЕМЕЈСТВОТО ОГУЛИНОВЦИ“
     Проста е приказната за Огулиновци, како и зa целиот наш крај.
     А имаше нешто во ова семејство што го разликуваше од другите. Секоја пролет се раѓаше по едно Огулиновче. Доаѓаа пролетите, доаѓаа и Огулиновите синови. Еве во што беше работата. А не беа лош сој Огулиновците. Господ да чува, та ним и светецот им попушташе. Се случуваше мајката Огулиница да роди ненадејно, така седната пред врати и дури со работа во рацете.
     Еден пролетен ден таа мирно, спокојно и дури многу задоволна, со лице како зрела вишна, седеше спроти сонце. Беше приквечер, во најубавите мигови на пролетните денови, кога небото ниско паѓа над градините и сè наоколу станува зелено и шепотливо. Тогаш, всушност, се роди и последното Огулиновче за кое знае целата Пасквелија.
     Стариот Огулин, пресреќен како тоа да му е прва рожба, а не единаесетта, господ да ја почува, го покани целото село на веселба. Луѓето нежно пристапуваа кон мајката Огулиница и ја бакнуваа в чело како некоја светица. Стариот Огулин се топеше од среќа.
Тој плачејќи прозборе:
     – Ова кученце ќе ми донесе голема среќа... Погледнете го само, мајката негова ѓаволска.
     Малиот Огулин навистина беше Огулин. И веќе луѓето го гледаа како се кашка по браздите шлапкајќи по своето голо меше, со насмеано тркалесто лице како зрело јаболко, мирно, црвенокосо момче со живи и светли очи како таткото Огулин. Тоа беше истата огулинска крв. Онаа блага, добродушна лика што ја имаше стариот 
Огулин. Во големите зелени очи на Огулиновите имаше нешто топло, чисто и нежно што ги приврзуваше луѓето кон нив. Затоа сите го сакаа Огулиновиот род. И најмалиот Огулин уште мижав ја имаше таа љубов на луѓето.
     - Нели е убаво, – сеедно повторуваше Огулин бришејќи ги солзите.
     - Убаво како ангелче, – повторуваше мајката Огулиница.
Стариот Огулин наеднаш провикна:
     - Ама ќе го заколам јас јуничено, добри луѓе, за ова детенце!
     - Ќе го заколиме, ами како, – одобруваа Огулиновите синови. – Ќе го заколиме за нашето батенце.
     Во малата Огулинова градина за миг беше толку светло и топло. Луѓето запалија големи огнови и ги поставија ѓумовите со ракија Толку пријатен мирис ја исполнуваше целата околина. Зацрца младото јунешко месо, кипи и се топи на жарта, слатко ги залажува срцата на луѓето. Пијани се и жени и мажи.
     -	Леоне, ѓаволе, – Павлина Настеска, поднапиена и раскопчана во градите, викаше по младиот свирач. – Леоне, врагу ѓаволски, знаеш ли ти да свириш там-па-там-па...
     Жените ги испрчија градите напред и нежно, нежно се лулееја лево-десно.
     -	Ама италијанската, – рече некој, – Ах, проклети вештици!
     Жените незадоволно ги стискаа во себе своите мажи. Една рече плачејќи:
-	Мојот Нело е како коњ.
     - А Петре се срами да се стисне, – се раскикоти кумата Петроица Занговска. – Ќе го напуштам, – се разлути кумата.
     - Немој жити иконата, – молеше кумот Петре нишкајќи се како јасика на есенскиот ветар. Тој пееше: тампатампа.
     -	Ха, ха, ха – се превиткува женичката од смеа
     Пролетна ноќ се спушташе над градините. Луѓето го почувствуваа лесниот и благ ветар што доаѓаше од 
полето, која огнениот ден набргу го стопува. На небото и на земјата како да остануваше само малата Огулинова градина, луѓето и оној сладок мирис на печеното месо што толку силно се ширеше во околината.
-	Јуничето, – луѓето го побараа печеното месо.
     Стариот Огулин пијано нишкајќи се со полна стомна вино, стегната на гради, многу тажно им рече на луѓето.
- Браќа мои, јуничето се стопи.
- Се стопи, – се зачудија луѓето.
- Ете, се стопи, – мрмореше стариот Огулин.

     - Се стопи, – потврдија и Огулиновите синови лижејќи ги прстите.
     - Ах, проклети ѓаволи, – пцуеја луѓето. – Гладници! Го изеле, а гости прават.
     - Го изедовме, – потврдија Огулиновите синови благо смеејќи се.
А стариот Огулин за да ги смири луѓето рече:
     - Добро де, нема да оставиме покусо... Ќе испечеме некоја кокошка
     - Кокошки, – рекоа жените. – Кокошки, какви кокошки кај Огулиновци...
     Пијаните жени бргу се отрезнија. Почнаа по перјето да си ги распознаваат кокошките. Ах, каква борба направија жените заради ѓаволските кокошки.
     Раскракараните женски гради низ кои кокошките исплашено си ги подаваа своите глави, ништо не можеше да ги смири. Трчаа по Огулиновите синови и најлошо колнеа.
     Момчињата весело изминуваа кон реката Таму ги пречекаа војниците и Огулиновците синови се најдоа во клопка меѓу пушките и жените.
     -	Црвенковци проклети, – зазбивани и уморени надаваа жените по Огулиновите синови.
- Црвенковци, ѓаволи црвени, – колнеа жените.
- Војниците прашаа:
- Има ли црвени во вашиот крај?
- Огулиновци, – рекоа жените.
- 
- Кој, – рече строго војникот.
- Јас, – рече стариот Огулин.
- Ти ли си црвен, – изненаден запраша војникот.
     - Јас, – повтори Огулин со глас како да беше навреден што го препрашува. – Црвен сум како петринско вино. – Огулин го подаде своето црвено, тркалесто лице кон војникот.
- Тој е црвен, – опцу војникот.
     - Не си слеп, – се замеша и мајката Огулиница намигнувајќи му на својот Огулин.
- Што, – праша војникот.
- Црвен е, велам, нека ми е жив.
     - И жена ми е црвена, – рече стариот Огулин среќно и со некаква гордост во гласот.
     - И децата ни се црвени, – рече мајката Огулиница покажувајќи на својот личен род што беше наоколу собран.
     - Таква ни е крвта, – рече Огулин задоволно смешкајќи се.
     - Таква ни е крвта, – повторија и Огулиновите синови.
     - Таков ни е воздухот и водата, – рече мајката Огулиница.
     - Тие сите се црвени, – процеди војникот. – Тие се гадови.
     Стариот Огулин не се ни помрдна кога војниците му ги врзаа рацете одзади. Потоа мирно појде кога го поведоа. По него, исто така мирно, зачекори и мајката Огулиница со најмалиот Огулин в раце. Еден по друг појдоа и другите Огулинови синови.
     Жените со треперливи раце им ги подаваа кокошките на Огулиновците.
- Не, – рече стариот Огулин. – Сити сме до грло.
     - Сити сме до грло, – рекоа и Огулиновите синови одејќи по него.
-	Земете, ѓаволи едни, – им довикнуваа жените.
     Огулиновците тогаш за првпат, за чудо, ништо не зедоа. Можеби навистина беа сити. Во долга колона, 
нишкајќи се лево-десно, ја изминаа реката и веќе никогаш не се вратија назад.
     Само понекогаш наутро, кога над реката ќе се појави големото сонце, како нежен црвен цвет, ги измамува луѓето на помисла дека тоа е можеби насмеаното лице на некое од Огулиновите деца.
      
ПОЖАР
     -	Војната заврши, – шепнеа пробудените луѓе. Војниците си одеа скришно. Бегаа во ноќите како крадци.
     - Ќе дојдела гола и гладна војска... Ќе дојдела безбожна војска, – рече стариот епитроп.
     - Не, тоа не е никакпа војска, – рече Голтакот Пумпалоски, идниот народен поет. – Тоа се наши луѓе. Доаѓа слободата.
     - А каде е сонцето, човеку, бог те простил, – се прекрсти поп Антим со тажен поглед кон небото.
Сонцето го немаше на пасквелиското небо.
     - Уште никој не знае што ќе биде со нас, – рече епитропот прекрстувајќи се. Тихичко, само за себе се помоли. Продолжително гледаше во небото.
     - Се знае, – рече поп Антим, – доаѓа второто пришествие. Гледајте како остинуваат земјата и небото.
     Од езерото задува студен ветар и почна да зафаќа мраз по предметите наоколу. Селските камбани сами заѕвонија со својот железен глас. Луѓсто не можеа да се помрднат од своите места. Се чинеше како и тие да замрзнале. Земјата почна да распукнува на илјади делови и насекаде ползеа змии. Преку небото за миг пролета голем пламен и од него некој силен глас пророкуваше:
     - Оваа земја ќе ја снема од светот. Не ќе остане ниту камен, ниту дрво. Пустелија ќе биде оваа земја. Нејзината судбина определена е еднаш засекогаш по божјото претсказание и ништо не може да го спаси овој ѓаволски народ. Амин!
     - Што се случува ова со нас, господе, – праша еден глас.
     - Толку ни е голема макава, – рече еден друг, – зошто не нè оставиш ти барем на мира?
     - Куче да го држиш врзано со денови ќе поулави, а не човек, – рече Диме Кушелев.
     - Луѓе сме ние господе, – рекоа луѓето, – луѓе, а не жаби змии да не јадат.
     - Луѓе, луѓе, луѓе, – од илјади грла се тргна овој глас под небото, еден страстен, силен глас ја цепеше замрзнатата земја.
     А веќе приквечерината, Веселникот, синот на Иванка Трајческа, најпрв стигна од борците во Пасквелија и лутливо ги пцуеше луѓето.
     -	Еве, – всли Веселникот, – мајката ваша, ве ослободивме! А вие ваму ја предавате револуцијата. Коленичите пред поп Антим и пеете молитви... живеете по старо... Чекајте само да пристигне другарот Тацко, мајката ваша! Тој сите ќе ве дотера! Не сте вие луѓе, срамота сте, вие ѓаволи.
     Димко Костејчиноски Плосков, шлапкајќи со своите боси нозе во светлиот, студен и тежок пролетен шамак, мавтајќи со рацете некаде неопределено кон небото како ранета птица што се обидува да се врати во височината, веќе цел век се готви да отвори уста. И тој сака да знае, да му се одговори, збор да чуе. Подзинува и подголтнува, но гласот никако не му излегува. Прска светлиот, студен шамак на пролетта. Ги валка рацете, го валка човечкото лице. Тоа е темно, кално, згрчено. Сака да проговори, не можел. Глас не излегува од шамакот, од душата. Најпосле се јави неговиот глас, – експлозија од карбитна ламба Оган на небото, оган на земјата, човекот со мака рече:
     - Немој ти така, Веселниче, чинчим, луѓе сме ние од памтивека, – искажа во реки пот, – луѓе сме ние, ами што сме...
     - Ако сте луѓе, мајката ваша, – вели Веселникот, ја тресе својата убава кадрава глава, смеата му блика како од полн извор, чиста, ѕвонлива, весела, непокорно летка неговиот блескотлив поглед, намигнува, во воздухот се раѓа цвет, окце не одделува од цветот, ѓавол, на делото не заборава, – ако сте луѓе, браќа мои, тогаш бидете луѓе! Запејте! Сега сте слободни и пејте колку душа ви држи!
     - Како така, – зачудено праша Алексо Ристески мижуркајќи со своите гурелави очи, секогаш во крвца обоени, малечки очиња што гледаат, што не гледаат, сакати, – како така, човече божји, од небо слободни сте, – со недоверба рече, а неговите очи непрестајно ронеа.
     - Чунким, секогаш така ни велеа, – рече Димо Плосков, – чунким, и во српското и во бугарското истото го говореа..
     - Ама секој си игра со нас како што сака, – вели Алексо и си ги брише солзите од очите. Стакленца Мраз.
     - Ти си барем наше дете, Веселниче, – вели Димко Плосков – па кажи ни ја вистината... Кажи каде глава да кршиме.
     - Секогаш бевме измамени, – рече Алексо Ристески, цуцак бевме слободни. Во човек како нас не останува верба... Не остана никаква верба, Веселниче сине!
     - Слободни сте, – се провикна Веселникот со сиот глас, со сè што имаше во него, со сè живо што тупкаше, што течеше во неговите жили, слободни сте, така вели револуцијата. Слободно ќе живеете. А штом вели револуцијата, треба да верувате. Таа никогаш не излажала. Да живее револуцијата!
     Молк, босите нозе се заробени од земјата, тешки се, никој не се помрднува од своето место, ништо не се движи. Луѓето како камења неми, од силна бура донесени, растурени, оставени на земјата. Нема веќе никакви знаци привидувања. Небото е чисто, кристално, зраците право како стрели паѓаат кон земјата, студено е, многу, многу е тешко да му се верува на сонот. Веселникот можеби сонуваше, можеби тој кажуваше сон.
     -	А кој ѓавол си ти, Веселниче, – жените како жени, послободни, весело прашуваа. – Каков си ти, врагу?
     -	Јас, – рече Веселникот целиот растопувајќи се, како вистинска капка роса штом дојде во допир со сонцето, 
поклонувајќи се кон женичките, бакнувајќи го шамакот, му мирисаше на штотуку извадена погача во огниште печена, заборави – три дена бригадата мина без ронче, – се поклонува, намигнува, гласот му станува чуден, нежен, треперлив, револуционерен, – јас ти сум, другари мои, најблизок до другарот Тацко! Јас сум ти курир, другари мои, ако ја сакате целата вистина! Тоа е доверливо... само директиви!
     Потоа се загледа некаде незнајно, кон високото небо, насмевката сама му течеше од младите и полни усти, – во рацете непрестајно ја мазнеше црвената петокрака на титовката.
     - Чунким, – рече Димко Плосков, – убаво си дотерал, Веселниче. Одржи еден говор, нека чуе народот...
     - Де, де, – навалуваа поослободените луѓе, – речи и ти нешто, Веселниче!
     Се раздвижи шамакот, зачекори земјата, се мрдна. Се пробуди, чади земјата, станува топла, станува мека кадифена, ја потпалува крвта, се топи мразот, поцрвенува... Се лулее земјата, ветрот ја носи, лесна била земјата сламка. Лета.
     - Говори, Веселниче, – велат луѓето, – речи нешто, брате!
     - Ете, – вели Веселникот и се чешка по раскопчаните гради, – нешто го гори, некој од луѓето како кација жар да му турил под грчманикот, ете при секој збор ги токми устите, сега сите ќе бидеме слободни и ќе живееме како што ќе реши народната власт, – му се врати гласот, зборовите сами му течат. –Тука, значи, нема никаков цуцак. Работата е сосема јасна. Ќе речат луѓето, – другари, оваа земја на Спиро Донев е арамиска, грабана од народецов наш и таа да му се врати на народецот! Земјата се поделува на сиромасите и точка. Одиме понатаму, другари. Амбарот на Јанакија Крлев крцка со суво жито, а народецов наш умира. Да се подели за сите подеднакво и точка. Одиме понатаму, другари... Во магазата на Шапкар крцкаат вреќи со шеќер и сол, – дај народецов нека се обложи, нека се посоли. Одиме уште понатаму, другари... И така си одиме понатаму, нема запирање!
     - 
- Чунким, така не е лошо, – рече Димко Плосков.
     - Добро е така, – рече Живе Кушелев, – тогаш тебе, Веселниче, ќе те избереме за кмет. Таков кмет ни треба што ќе биде за народот. Оваа стока, Спиро Донев, мајчичката негова, душата ни ја извади. Сега тебе ќе те избереме за кмет!
     - Каков кмет, свате, – се превиткува Веселникот од смеа, – каков кмет, ѓаволе проклет! Не ќе има веќе кметови на светов, земја пролетерска ќе правиме, кметовите ќе ги очистиме, мајката нивна! А, на Спиро Донев душата како на мачка ќе му излезе сама, – вели Веселникот и дува низ нос. Гледа под око, пак му се јавува оној цвет од небото. Му намигнува, го гали. — Спиро Донев е куче, – дува низ нос. Гледа цвет, небото, целото небо му се смешка. – Тој пес, Спиро Донев, така и ќе заврши! Револуцијата ќе му плати...
- Тоа е право, – вели народот, – тој пес нè изеде!
     - Да живее револуцијата, – со солзи радосници извика народниот поет Голтакот Пумпалоски. Прв, растреперен, во шамак до коленици. Висок, подгрбавен, но со лице залепено на сонцето, сонце до сонце, – да живее револуцијата, – кликна, запеа некоја нова, измислена песна по тој повод:
Дојде црвениот петел кукурику кукурику во полето во Дунајска кукурику кукурику дојде црвената зора кукурику кукурику во селата, во градините кукурику кукурику.
     Веселбата веќе беше почната, – на чело, како прв веселник, се појави поп Антим. Избричен, убавец, жолт како дуња, поп без брада. Зетче. Поп Антим гордо го потера своето магаре. Појде низ долината пеејќи ја, песната на првиот народен поет, славејќи ја револуцијата.
      
     Кукурику, кукурику! Поп како петел, – се крстеа луѓето, – искубан, петлиште.
     - Поп Антим, – некој во голото лице му се вдал, гори црквата, – му говори безбожникот и му ги покажува црните, расипани заби. Расипник. – Изгорува до темел, кутрите светци, – проклетникот како трн се запнал, шега си прави, револуционерно е расположен.
     - Нека изгори, – одговори поп Антим, – до темел нека изгори!
Кукурику, кукурику!
     - Ах, стар пијаницо, арамијо, – надаваа луѓето по попот. Стотици отворени усти, гнили, црни заби. Ах, проклет безбожнику!
     - Да расчистиме со религијата, – вели народниот поет Голтакот Пумпалоски, – сега веднаш, на лице место! И точка! Пореволуционерно!
     - Што, – прашуваат од сите страни, глувите прослушаа, немите прогледаа, болните оздравеа, – друга треска ги тресе, – гробот Ристов се отворил, гробот од Ристо Секулоски, голем праведник, воскреснал! – На лице место... уште ли ќе убиваат... кого ќе убиваат?
     - Иконите, – вели епитропот шмркајќи, – светците! Златните светци! Свети Климент наш, света Петка, мајката Исусова... сè ќе изгориме, сè пламен, сè пепел ќе стане...
     - Било пишано, – рече Алексо Ристески, – од чкртаното не се бегало, руската ќе ја правиме!
     Црвената Мечка. Некој го поведе магарето на поп Антим право в црква. Ќе игра Барабани, труби, целата долина ечи, на икони леб ќе се пече, – така каснале тие, вошкари, ѓупци, потихо, власт, партијците да не чујат, –каде е тоа брадулче кадраво, меко, жената црквенска тажаленка реди, о, проста жено, простено ти било, не липај, – туку пеј, еј, кукурику, кукурику, поп Антим не се предава.
     -	Чекајте, – вели, – со иконите јас ќе поразговарам! Вистината ќе им ја кажам, дојде часот... кукурику, кукурику!
      
     На луѓето им лекна. Кој икона в рака да фати, а уште да ја гори, леб да пече на светиот лик! Плукни си в пазува, не се чуло, не се видело. Сон. Магла. Сите раце го туркаат попчето в црква, бргу, вчас, го впикуваат со сиот глас, – господ да ти поможи, самите нагодете се, божји, му ја тргаа тешката врата, го затвораат. Мириса на восок, на лој, на босилек, на темјан. Чади. Се затемнува, виделото се буди. Молк. Повеќе не се слуша ничиј глас, далеку некаде барабани, дожд, облак, ненадејна бура, труба, сите гробишта се отвориле, крстовите летнале во небото, пламен се сториле, светците си пошле од земјата, дошле партијците, болшевиците, – што им правеа икончињата, добрите светци, толку живи гадови се поиспокрија, се спасија, и некој потаен, некој тежок страв срцата ги стиска, секој одвај чека да си појде од ова место. Кој ги донесол тука?
     – Што прави овој ѓавол, – праша Живе Кушелев, –сигурно не пошол со светците.
     Луѓето потоа се опреа на црковната врата, да ѕирнат. Вратата станала карпа, не се помрднува. Каменот од Крале Марко. Коњска стапалка имаше, убаво се гледаше. Оттука летнал Крале Марко. Кој ќе го помрдне Марковиот камен? Црковната жена околу појасот ги има сите клучови, од секоја врата и вратниче, од секој долап и долапче по дрва, сите двесте и дваесет, нанижани, ѓердан околу половината, јака е, маска, само со поскури ранета, колковите ѝ играат, светица, рацете ѝ треперат, бели, неработени, ох, таа мека, кадрава брадичка, божја, се отвора вратата! Светлиот кај светиот, бог душа да му прости, не беше некој голем изедник, бог душа.,.
     Кукурику, кукурику! веселбата продолжува. Втора точка – сенароден натпревар, крос контри, фудбал, натфрлање на камен, стрелање од пушка, жените се еднакви со мажите, најпрво женскиот натпревар ќе почне. Е, мочки, фудбал ќе играат! Да живеат! Од сите страни ечи, леле-леле, женско голо да се слече, барабани, труби, свирбаџиите селски, веселете се мртви, старите злобници кобат, на небото непрестајно, и ден и ноќ му се молат 
– сотри го, сотри го, сотри го нечистото семе... Кутрите жени, пресреќни, стопени од радост, свеќи, кутрите наши жени, растреперени, пламенче, чудо невидено, се љубат една со друга, другарки, ах, колку си имаа изнаречено пред тоа, се растрчуваат, о, не гори само небото и земјата туку и водата оридска се запалила, – изгорела! Почнува големиот натпревар. Со црвено цвеќе во рацете се појавуваат младинките. Во свилени, мазни гаќички од Урна, во бели, народни блуски. Невестински. На слабите нозе, на силните нозе, на убавите нозе тешки, англиски кондури, два прста ѓон, ни капка не пропуштаат, еден натпревар – едни англиски кондури за век – веков, еден купон повеќе, о, аплаузи, рапорти, говори, барабани, труби, љубов, љубов, љубов... Небото се отвори, Афежето истрчува, црвеното знаме ги води, победата е наша, победата е наша, победата е наша... Од човек до човек, од голем до мал, од болен до здрав, слушаш – победата е наша, победата е наша! Кукурику, кукурику!
     Победата е наша! Луѓето ги отворија и своите срца и своите Куќи. О, тоа беше веселба, празник. Мириса на расол, на печени пиперки сожулени во расолојца, лути, солзи. Победата е наша, луѓето како поулавени скокаа во воздухот, тоа навистина биле наши војници, борци, синови, ќерки, татковци, браќа, тоа навистина дојде слободата, се изнајдоа луѓето, се прегрнаа, победата е наша, на здравје, на здравје! Наздравуваат со старо вино, на здравје! Победата е наша!
     Пасквелија оган и пепел. Пасквелија целата во оган, пискотници, ќе биде еднаш засекогаш очистена и мирна. Сон. Вилинската река повторно ќе потече низ градините. Се пробудуваат сите жилки во телото, прскаат дамарите на земјата. Луѓето толку страсно со својот глас и својата проста душа ја будат заспаната Пасквелија. Но таа сè уште не се помрднува. О, зар толку ѓаволски е рането твоето срце! Разбуди се, Пасквелијо, разбуди се и ќе ги заборавиме сите неродници, сите чуми, сите пожари, сите смрти. Другарот Тацко ќе го врати сонцето на твоето небо, ќе бидеш пак зелена и ќе ги 
расплодиме магарињата, разбуди се, разбуди се, разбуди се... Барабани, барабани, дожд, силен, темен дожд, црна, тешка земјо разбуди се, слушај труба... победа... слобода...
     Младите измислуваат нови игри и чудни имиња им ставаат на новороденчињата. Новородените веќе говорат, во истиот час пуштаат глас, на митинг бараат да се поведат, паѓа редок, топол дожд, врие земјата... Под отвореното небо се издига нова црква. Во калта се валкаат прегрнатите двојки, се штипаат до уништување, до смрт. Некаде се откинува нечиј крик. Како со нож ја распарува околината. За миг е тихо, глува тишина. Молк. Осамено, далеку некаде вие изгладнет волк, можеби во полето, можеби крај морето... водата пак можеби бие, така лошо вие. Мириса на коњска испара и запалена слама.
     Еден полупијан, несреќен, со солзи на очи ја бара изгубената жена.
     - Иванке, кучко, – вика човекот и се посилно плаче, неутешно, некој го сожалува, како добиче го води, го турнува под една војничка кола покриена со едно италијанско шаторско крило. Пијаниот се смирува, благодари, му се разбиструваат матните очи, низ скршената штица од душемето на колата го гледа високото небо, виделото, ѕвездите, сè... Па му станува убаво, топло, ја љуби калта, не е сигурен каде се наоѓа. На небото или на земјата. Ако е на небото, пекол било, ако е на земјата, зло, си мисли.
     - Ех, – воздивна, – живот кучешки, брату, и на небото ти правеле како и на земјата!
Од колата доаѓаат придавени, тихи гласови.
     - Ела поблиску, – се слуша нечиј глас, се смее, ѕвони, ја зема жената. Вода ја понесува.
     - Ама зошто ти сум јас, – вели жената, – љуби си ја ти твојата револуција!
     - Сè е револуција, – вели човекот, се смее, радосно му е срцето, со двете раце страсно, силно ја прегрнува жената. Би ѝ навикал секако, о, би ѝ навикал и господ и револуција и сè! Жено, жено, на увото ѝ шепне и секој негов збор како жарче на грлото и се рони, во градите ѝ паѓа, ја запалува, тој е курир, Веселник, таму горе кај што само душата оди и тој и тој таму ќе кружи, ќе броди..
     - Што убаво, – вели жената, се прилепува цела, – земи ме таму, Веселнику, земи ме, жити мајка, верна-преверна ќе ти бидам, земи ме, земи ме, роб и на овој и на оној век ќе ти бидам.
     - Ех, – воздивнува тој под колата, во калта, се исчудува, гласот на жената го штрекнува и нему му се чини како некаде да го чул овој глас. Некогаш некој другпат, или само го сонил, си мисли. Потоа избезумено излегува од под калта и уште посилно заплакува:
     - Иванке, мори роспијо, на небо те барав... Куќа ми растури, – неутешно липа кутриот маж.
     Жената се појавува низ шаторското крило разбушавена и раскопчана, не гледа во расплаканиот и несреќен маж, очите високо кон небото ѝ летнале, кон ѕвездите, кон душите... Лета жената, разбушавената коса вечерниот ветар како грива ѝ ја носи, самовилскиот коњ чека за да летне, за да појде на ѕвездите.
- Иванке, Иванке!
     - Будала човек, – говори жената, – на земјава вечно ќе му живеам да му орам, деца да му раѓам, да ме тепа...
     Се разденува, бледее небото, како уморен бран новиот ден се разлеал над шумата, светлите ѕвезди една по една се губат, умира сонот, и од сета таа убост неколку солзи блескаат на женините очи, како спомен, неколку неизгасливи трепети од малите, пролетни ѕвезди на ноќта. Се дени, се покажува секој предмет, секој човек го гледаш, самиот се гледаш – гадно, тешко, – проколнува жената.
Кукурику, кукурику!
     Ноќта е веќе на истек, а над долината се дигнале црни стогови пламен. Се чини целата долина изгорува.
Пожар.
     Кметот Спиро Донев ги зграбил околу себе децата и жената. Тетеравејќи се во калта застанува пред нозете на другарот Тацко. Од себе со тресливи раце го слекува новиот кожен капут, од градите го вади златниот саат. 
Ги фрла пред нозете на секретарот. Ете нов кожен капут, цел златен часовник светка во шамакот. Неговите суви усни одвај се отвораат, засушени, крвави, изгризени... Од нив се цедат болни, задушливи зборови.
     -	На, земи сè, – вели тој, – ете, дојде твоето... имало правдина, убивај сега ти!
     Секретарот се мачи да се откачи од калта. Шамак. Заробен е во шамакот. Како бајрак на него се вее нагрнатиот, зеленикав шинел. Лета, му се присторува А заробен е, чекор не може да направи. Само еден чекор. Да згази на сиот тој срам, болка.
     - Што чекаш уште, – кметовиот премален глас прашува. – Убивај... Земи сè – тој ја раскопчува кошулата, ја истргнува од себе, му ја подава на секретарот, се кикоти, безумно се смее. – Сакаш да измачуваш, ха! Сакате да измачувате, ха!
     - Народниот суд ќе решава, – излегува сувиот глас на секретарот. – Народот ќе ти суди, – вели другарот Тацко.
     - Народот ќе суди, ха-ха-ха, – кметот се врти на сите страни, – суди народе, судете браќа! Судете од името негово, судете, луѓе!
     - Од името на револуцијата, ха-ха-ха! Да живее, ха-ха-ха, – кметовиот глас ја распарува околината.
     Некаде далеку грмат барабани, труби, тоа револуцијата чекори, се отвора небото, се јавува сонцето, светка шамакот, се стоплува земјата, секретарот се одлепи од калта, поблиску доаѓа до кметот, раката пред зборот му излетува, го сече воздухот пред себе, загадениот воздух тој гниеж, таа смеа, испара, смет, кој ѝ се потсмева на мајката револуција?
     -	Проклетник, змијо една, – процеди другарот Тацко, – гуштерица, – го плука воздухот пред себе, му се гади, гниеж, мрша, ненаситен змев, куче, гад! – Плачеше, во тебе имало солзи, од каде солзи? – Малите, живи очи на секретарот како осилки се забиваат во растестеното лице на кметот. – Тешки ли ти се солзите, – рече Тацко и самиот липајќи каков безумен секретар, – тешки 
ли ти се солзите, – остава да му течат солзите, го гази златниот саат, новиот кожуф плеска го прави кал, ја раскинува кметовата кошула, крпа ја прави.– Тешки ли ти се солзите, што? Ти секогаш сакаше да гледаш солзи... Стоко една гадна, им велеше на расплаканите, ништо друго не знаеш освен да се котиш, глувци... Поубаво е да ве нема од овој свет, така ти говореше. Сите вие неранимајковци во Тунгузија, така, така велеше ти, змијо една проклета! Сибирија е за вас, глувци ниедни, име да не ви се чуе, семе да ви се сотре, така велеше ти... Ги слушаше ли гласовите на гладните пред твоите порти на кои им ги пушташе своите силни 'ртки за да се повеселиш, ги слушаше ли тие плачови, те прашувам јас тебе, змијо проклета, прашувам од името на народот, од името на револуцијата!
     Другарот Тацко ја избриша калта од лицето, мали испрскотини, како црни ранички, очите му светнаа како да беа позлатени. Се чинеше сè уште плаче, но гласот му беше јасен и ѕвонлив. Отсечен:
     -	Еден помалку, другари! Тој и никогаш не бил наш. Да се стрела, – сосема мирно рече другарот Тацко, силно отсечувајќи го воздухот пред себе со својата куса, но јака рака.
     Кукурику, кукурику! Каков прекрасен фантастичен дожд лее по земјата, ја чисти нова ја прави, бабата се подмладува, трепери како млада, заврзува, ново семе ја оплодува, бранува, нова крв и се влева, победата е наша, победата е наша, од сите страни ечи.
     - Да појдеме, – вели секретарот, – и таму и таму и таму, – покажува некаде во воздухот, во небото, – и таму и секаде револуција нè чека.
     - Што ќе правиме со жената и децата, – го задржува гласот на другарот Климо Ангелоски. Неговиот матен, тежок глас. И лицето нему му е темно, мрак. Во очите на Климо згаснала светлината, гледа Тацко змиски јазичиња му играат во длабоките очи, отров. Не е човечки неговиот поглед. Подивел. Како некоја страшна болест вчас да го нападнала, непозната. Се чинеше и камен би 
прегризал. – Што сега со нив – повтори запалено, шепотливо, грозно.
     - Другар Климо Ангелоски, – вели Тацко свртувајќи се кон луѓето – народот реши децата да бидат наши. Децата и жената ќе ги бојадисаме. Така реши народот, – замавнува другарот Тацко, сака да може да се насмее. Кога би можело насмевка да му дојде, да погледне во човекот. Да се разберат. Да појдат, револуцијата чека. Луѓето потврдно кимнаа, на сите им олесна, како сите истото да го чувствуваа.
     - Така, – рекоа луѓето, – жената и децата ќе ги бојадисаме. Наши ќе бидат...
     - Не, – вели Климо, – не така, народе! Јас сакам да ги судиме... Што има да ги вапцуваме овие волчиња, волците остануваат само волци.
     На небото се појавија сино-зелени светкавици, такво чудо се јавува само на години. За големи претсказанија. Жените си ги позагрнаа градите, се помолија. Скришно. Во себе.
     Што уште нè чека, секое лице како тоа да го прашуваше, згрчено, во страв, во студ, – што ќе биде со нив? Никој не знае.
     Тацко ја подава својата рака кон луѓето, како да сака нешто да им довикне, но таа млитаво му паѓа на градите. Грлото му е суво, целата душа му изгорува, некој страшен пожар влегол во него. Пустошен. Првпат за сите тие години сега му падна мисла за бегство. Да бега некаде далеку, далоку од Пасквелија. Далеку од сè што го опкружуваше, од сè, од сè, од сè... Полесно е да се бориш со непријателот отколку со болката на човекот, го штре-каше во главата
     -	Така, значи, – го штрекна гласот на Климо, – ти ги браниш нив... За тоа ли се боревме?
     Тацко со мака ја одлепува својата глава што му беше свисната надолу, на неговата гуша се појави еден црвен конец како да беше со танок нож прережан околу вратот. Главата на конци му висеше. Повторно го виде оној страшен, нечовечки поглед на Климо Ангелоски, уште поморничав, уште помрачен.
      
     - Ти, другар Климо Ангелоски, беше добар другар, борец, – промрморе секретарот, секој збор му излезе како тежина, како карпа – Сега лошо постапуваш, – ги крена очите, се погледнаа очи в очи, – сега лошо зборуваш, – повтори не иставајќи ги очите од несреќното лице на другарот.
     - Не – рече Климо, – за тоа народот нека си суди. Сега јас ќе држам говор. Сакам јас да кажам што ме пече овде, внатре, другар Тацко! Овде внатре што ме изгорува... Сакам да зборувам и ќе зборувам. Каде е мојата жена, моите дсца сакам да ми се одговори, сакам да ми се врати мојата жена, сакам да ми се вратат моите деца... Слушате ли, луѓс, народе... Жената ми ја испоганија триста, илјади кучиња... Пепел ми ја направија куќата, ништо не ми оставија. Сега јас ќе расправам, со нив ќе ги мирам сите долгови.
     - Молчи, – со задавен глас рече другарот Тацко, – ти, го одземам зборот. Така реши народот и народната револуција! И точка!
     Приквечерниот ветар го позеде пламенот од ридот и со сета сила го понесе кон селото. Старите, свети чинари сс топеа и исчезнуваа како и никогаш да не постоеле. Големите јата птици што долго кружеа над градините како пострелани се срушија на земјата. Сигурно и нив ги зафатил пламенот. Гавраните ги напуштаа усвитените карпи и како цри порој се истурија над селото.
     - Почнаа огновите, – се слушаше радосниот глас на епитропот – се исполни речта на синот божји, почнаа огновите, второто пришествие. Земјата ќе потоне, небото ќе го нема, блазе си им на верните, блазе си им на смирените души... О, господе златен, уништи го ова погано семе, неверниците, искариотите, злодеите...
     - Зар не сме слободни, – праша Живе Кушелев, – што е сега?
     - Веќе ништо не ќе остане, – епитропот сака говор да држи, – сè ќе се претвори во вода и оган. Доаѓа потопот, второто пришествие! сè ќе збрише севишниот, ништо не ќе остане од овој поган свет.
    - 
     -	Не, – рече првиот народен поет, – тоа не е потопот, народе! Тој проклет ѓавол само измислува. Тоа кметовата куќа изгорува
Кукурику, кукурику,
дојде црвената зора.
Луѓето тргнаа кон кметовата куќа.
     Од куќата доаѓаше пламен и лелекот на децата и жената. Целата долина изгледаше опожарена и во лелек. Климо Ангелоски држеше стража пред куќата, никого не оставаше да се приближи. Со пијан глас викаше:
- Нека изгорат, – надаваше, – нека се испечат!
     - Луѓе, луѓе, браќа, – доаѓаше запалениот глас од куќата.
- Луѓе! Луѓе!
     Луѓето се раздвижија. Немите, замрзнатите луѓе. Доаѓаше другарот Тацко по кошула и бос, со пиштол во рацете. Од сон. Со шинелот на едното рамо, провиснат. Застана на неколку чекори пред Климо и како вкопан остана во калта. Се гледаа еден со друг како стрвни волци. Непријатели. Гореа.
     -	Така, значи, сега сме непријатели, – рече Климо со трескавичен глас, – сега сме непријатели и точка!
     Тацко ги извади босите нозе што му беа до над глуждови во калта и, наместо напред, направи еден чекор назад. Како да сакаше да се мушне, да избега. Му се чинеше дека пламенот и него го зафатил, изгорува. Се стопуваше како дрво погодено од гром. Гласот на жената и децата го враќаше кон куќата. Стинееше како мртовец, жолти капки пот му го покрија лицето, скапало, се кине уморното лице. Ја подигна својата мала, тешка дланка и со кусите прсти почна да си ги трие очите како да се разбудуваше од длабок сон. Беше во бунило, маѓепсан, фатен. Не можеше да поверува дека човекот пред него, со пушка, огнот што пустошеше е тој, – Климо, неговиот другар, соборец. Човек можеше да полуди од таа помисла
     -	Што молчиш, другар Секретаре, – татнеше пламенот. – Јасно, ти сега си на нивна страна. Моите деца и мојата жена не беа важни. Глувци беа тие, а не луѓе.
      
     Тацко повторно се одлепи од калта и сега зачекори напред. Една матна мисла повторно го клукаше, го подгонуваше на бегство. Да побегне некаде далеку, далеку одовде, гризеше некој црвец во него. Зар вака го сонуваше првиот ден, раѓањето на слободата? Каде се соништата и сонцето? Насекаде наоколу само стогови од дим и оган. Пожари. Зар малку пожари беснееле над оваа земја? Колку војни? Да бега, глава да крши, каде да бега?
     Насекаде наоколу беа луѓе. Чекаат. Што чекаат тие, сите чекаат? Што чекаат?
     ... во борбата тоа беше поинаку, помисли спомнувајќи си на една приквечерина, кога при одмор, полегнати во една бразда, на сонце, долго, страсно си ги прикажуваа сонуваните приказни. Тие што доаѓаа, тие што тука се раѓаа, низ ридиштата, низ јуришите, низ борбата. Тоа беше некаде при крајот на војната и нивните приказни се чинеше не беа само тоа, туку и живот и вистина.
     - Вели сè ќе почне од почеток, сè ново, – препрашува Климо Ангелоски со дланка мазнејќи си го потпалениот од сонцето лев образ, десниот го оставил на земјата, – сè, сè, велиш, и животот, и раѓањето, и умирањето...
     - Сè, човеку, – Тацко седеше скрснозе, правеше цигара од ливчиња што беше ги собрал од шумата, виткаше, полека, го кинеше, го поткинуваше извештајот де од една де од друга страна, извештајот од ден на ден ја добиваше формата на земјата, – ќе живееме по револуционерно, по ново! Ќе плукнеме на старото, смет!
     - Смет, – прифаќаше Климо Ангелоски, – треба да се очисти сета земја.
     - Затоа е револуција, Климо Ангелоски, – направената цигара Тацко му ја подаваше на Климо, – пуши! Уште ќе ја видиме револуцијата... Уште многу!
     -	Одвај чекам, – потихо, со поизменет глас рече Климо. – Барем малку пореиолуциоперно да поживееме... Малку, потоа нека се умре... очи да видат... со видело да се појде в земја... Да не жалиш што си умирал! Си живеел – умираш, да умреш како човек...
      
     - Ќе видиме, Климо, – говори Тацко, го грицка извештајот, се смалува Земјината топка, срцето му е радосно, ги отвора очите, на неколку чекори од себе загледува кукурек, пролет, се плаши да рече гласно, се пушта на земјата, запалува високо кон небото, високо бел облак пролетува.. коњаник, гласник... над сета земја лета... сета земја го гледа.. црвено знаме се вее... кукурек... пролетно цвеќе...
     - Еј, говори, – го слуша другиот, – говори, што замолче...
     - Гледај бел облак, – му вели Тацко и со рака му покажува кон небото.
     - Да, – вели Климо, – навистина бел облак, – замолчуваат двајцата.
Лета белиот облак, лета, лета...
     Никогаш нивните соништа не би можеле да се доискажат, мислеше. Тие беа длабоко, заклучени во нивните срца. Длабоко скриени. Чувани. За да ги изненадат и сонцето и денот и целиот свет. О, соништа, соништа... Климо, откако ја чу веста за жената и децата, стана сенка, – проговори еден друг глас во Тацко. – Се изгуби сосема, заборави на себе, грабеше во борбата како гладен, сакаше час побрзо да се заврши војната... можеби сè уште се надеваше... Сигурно сè уште се надеваше...
     Тацко несигурно се заниша во калта стресувајќи го од себе запалениот поглед на Климо Ангелоски.
     -	Застани, – му рече Климо, – застани, другар Тацко!
     Тацко, како разбуден од пеколен сон, се стресе, –виде – се уриваше куќата.
     -	Луѓе, браќа, децата ми изгоруваат! – Сега само тој глас му беше во главата.
И пожарот.
     - Застани, другар Тацко, – рече запалениот глас на Климо, – прв ќе бидеш ти!
     - Предавник, – рече Тацко. – Предавник стана другар Климо. Срамота стана а не човек. Така ли те учеше партијата и револуцијата. Пукај, другар Климо! Напред 
луѓе напред народе, – рече другарот Тацко, – напред, така вели револуцијата, напред, така учи Партијата... Само напред и не потклекнувај, така вели партијата...
     Кукурику, кукурику, барабани, труби, а веќе почнаа и дождовите. Силни, тешки дождови.
     Тацко сè уштe стоeшe закопан по шамакот пред куќата, со својата дланка ја подигнуваше разбушавената коса што му паѓаше над чело, што му ги покриваше очите, миг потоа и самиот како смртоносно погоден се замака, се наведна над мртвото тело на Климо Ангелоски. Почна да го разбудува, да го навикува:
     – Другар мој, – говореше, – другар мој, Климо Ангелоски... Ти добар, другар мој... – сeедно ги повторуваше само тие неколку зборови што ги имаше, што тогаш му доаѓаа на ум.
     А дождовите доаѓаа толку силни и поројни. Врнеше, врнеше... Сета земја се претвораше во кал и оган. Сета земја беше опколена во вода и оган. Насекаде наоколу беше оган и вода...
      

„НАЈУБАВИОТ ДЕН НА ЗУРЛО“
     Беше при крајот на летото, во една приквечерина, црвена како зрелите патлиџани во градините. Потпевнувајќи некоја весела песна, Зурло, свирачот пасквелски, се враќаше во својата куќа.
     -	Еден ваков ден – мислеше тој – чини колку еден беден живот.
     Потоа се загледа во малото парче небо над градините, – единствено бело и исполнето со птици. Тоа беше малата река што минуваше низ долината испресечена со безброј бразди, што градинарите ги направиле за своите бавчи. А во приквечерните часови од реката доаѓаше некаква чудна блага свежина и птиците долго кружеа над градините.
     -	Ќе станам птица, – пееше тој и го дупкаше магарето под опашката за да побрза. – Ќе станам птица, – пееше тој, – тоа ќе биде во пролет.
     Вечерта тукушто се спушташе. Тој тоа го знаеше, иако небото сè уште беше бело. Знаеше по мирисот на градините, по дувањето на ветерот и најпосле по птиците и она мало далечно пламенче на небото што полека со приквечерината се ширеше во оган.
     - Ќе станам птица, – сеедно потпевнуваше, – а потоа како да се присети на нешто заборавено, ги дигна своите долги нозе што ја допираа земјата и божем прекорно подвикна по магарето. Рече:
     - Побрзај, стопанкино магаре... Греота е од бога да ме чека жената Еј, цел ден без маж, кутра жена... Побрзај магарче...
     Зурлоица беше на прозорец и исто така со песна го пречекуваше својот маж.
      
     -	Доаѓа мојот мил сокол, – пееше таа некаква старинска јужна песна, — доаѓа да ме понесе на своите силни крилја.
     – Доаѓа тој како врапче, – рече Зурло, сè така дупкајќи го магарето под опаш. Доаѓа како искубано врапче.
    Зурловите деца, кога го чуја гласот на таткото, во весела пискотница истрчаа по него. Почнаа да му се обесуваат по вратот и да му шепотат нешто кришно на уво. Тоа траеше подолго и тој одвај се иставаше од нивните раце. Најпосле сосема изморен се опре на рамото од својата жена за да го добие заслужениот вечерен бакнеж. Жената по обичај го бакна во челото, потоа во очите. Најпрво го љубеше неговото лево, а потоа десното око. Го бацуваше виделото.
     Над градината веќе се растопуваше златото на денот и се чинеше дека илјада сонца се кријат низ зрелите круни на дрвјата. Приквечерното сонце долго се нишкаше над езерските води. Се чинеше дека тие го приспиваат. Некој топол ветар го враќаше кон градините, го мамеше, за да не зајде.
     - Еден ваков ден, – повтори Зурло, – еден ваков ден чини колку целиот живот.
     - Еден ваков ден никогаш не зајдува, – рече жената, а потоа, сосема тивко запеа: – Бакни го виделото еднаш и уште еднаш, не пуштај го виделото.
     - Стопанкини жени, – рече Зурло смешкајќи се, – само на тоа мислите. Бакни ме и бакни ме, – запеа и тој тивко, заедно со жената.
     -Додека сонцето незајде, – пееше жената откопчувајќи ја Зурловата летна кошула – И откако сонцето ќе зајде, не пуштај го виделото, склопи ги очите, сонувај видело...
    А веќе сонцето беше зајдено и низ градините задува вечерниот ветар. Дуваше од езерото кон долината и носеше сладок мирис на зрело грозје. Тоа велестовските лозја, насадени на самиот брег од езерото, се распукнуваа во приквечерината и испуштаа младо вино на замјата.

     - Сигурно ќе измени времето, – рече Зурло и го размеша огништето со една гламна. – Сигурно ќе измени штом прокапуваат лозјата. Наскоро ќе дојдат и дождовите.
     - Оваа година ќе биде убава, – рече жената истресувајќи ја пепелта од погачата што се зореше на огништето.
     Децата нестрпливо ја очекуваа мајката да им го подели лебот. Тие седеа на сламената рогузина крај огништето и слатко ги шмукаа зрелите патлиџани што им беа во пазувите. Лебот го јадеа мигум и лакомо. Детето што најпрво ќе го изедеше своето парче, сосема тивко мрмореше:
     -	Јас најмалку добив, – мрмореше детето, – јас сум гладен.
     Детето ја раскопчуваше својата кошула и го покажуваше своето голо меше.
     -	Јас сум гладен, – повторуваше детето. Другите деца се смееја. Бришејќи ги своите поцрвенети муцки, децата низ полните усти зборуваа:
-	Биди питач, батенце.
     - Биди питач, – навалуваа децата. – Можеби ќе добиеш.
- Добро, – рече детето, – ќе бидам питач.
     Тој ја протегнуваше својата слабичка рака и со зарипнат глас на питач ќе почнеше да моли:
     -	Мои добри луѓе, смилувајте се... Стрико Пане, ти што имаш душа како ангел, отвори го својот амбар...
     Детето што беше стрико Пане ќе го натопореше своето меше и дувајќи низ носето ќе речеше:
-	Ах, добар човеку, сè би ти дал, но сè изедов... 
     Тој задоволно се удираше по своето меше. Другите деца се превиткуваа од смеа.
     - Проклет ти, – ќе речеше питачот и ќе продолжеше да проси со својата подадена рака.
     - Вие, стрино Николице, за покој на нашиот добар стрико Никола Савески, оделете корка за сиромасите за бог душа да му прости.
     - 
     -	Никола Савески имаше чиста душа, ѓаволе еден, – ќе речеше со писклив глас една од сестрите.
     -	Тргај ми се од очиве, ѓавол ѓаволосан, го туркаа питачот.
     Сестрата навистина зборуваше како стрина Николица. Децата весело се смееја покажувајќи ги своите празни раце.
-	Вие изедовте сè, – плачливо рече детето.
Децата останаа со своите празни, протегнати раце.
А детето сеедно повторуваше:
-	Вие изедовте сè.
     Во куќата потоа се вселуваше глувотија и тишпна од пасквелските гробишта.
     - Престанете со таа проклста игра, – ќе речеше Зурло и ќе им го поделеше својот леб и лебот од жената. – Престанете еднаш со таа игра...
     - Јас тоа сакам да го слушам, татко, – тогаш се слушаше гласот на парализираната Грозда, што лежеше веднаш до самото огниште. – Тоа јас сакам да го слушам, – липаше девојчето мачејќи се да се подигне од своето место. – Сакам тоа да го слушам, пискливо зборуваше таа.
     -	Добро, – ќе речеше мајката умирувајќи ја. – Ќе слушаш утре. Ќе слушаш секој ден.
     Децата молчејќи послушно легнуваа. Полека и огнот догоруваше. Во собата беше така празно, пусто. Имаше само четири камари по ѕидовите. Едната беше седало за квачење јајца. Секоја пролет Зурловите ќе извсдеа пилиња. Во другата се чуваше газијата и солта. Таа имаше и вратниче и се заклучуваше. Клучовите ги држеше мајката. А во другите пак се наоѓаше сув босилек и свадбените алишта на Зурло и Зурлоица. Ноќвите беа свртени ничкум и ногалките стрчеа како црни ножови. Празно беше и бочвето од три страни стегнато меѓу магарчето и саженот дрва. Во куќата беше глуво и пусто. Само одвреме навреме се слушаше гласот на парализираното девојче:
-	Боже, спиеш, – шепнеше девојчето.

- Не, – рече детето, – не спијам.
- Не заспивај, батенце, – шепнеше девојчето.
- Не заспивам, – се проѕеваше веќе сонливото дете.
     - И јас не спијам, – рече девојчето. – Никогаш не спијам. Се плашам да заспијам.
- Од што се плашиш, – прашаше детето.
     - Од змиите, – рече таа. – Змиите доаѓаат и ми ги сплеткуваат нозете.
- Спиј, – рече детето. – И јас се плашам од змии.
     - Земи го мојот леб, – рече девојчето за да го задржи да не заспие.
- Не, не сакам, – рече детето, – кога ќе умреш тогаш.
     - Земи го и сега, – рече девојчето, – јас сум сита. Можеби ќе умрам.
- Кога ќе умреш? – праша детето.
- Не знам, – рече девојчето, – можеби изутрина.
     - Тогаш добро, – рече детето, – ќе видиме дали ќе умреш изутрина.
     Потоа детето нежно ја потпре својата глава до главата на својата сестра.
     -	Можеби изутрина, – сеедно повторуваше девојчето силно, силно стискајќи се во детето.
     Зурло и Зурлоица сè уште беа будни. Жената го молеше човекот да зборува нешто.
-	Татко, – рече таа, – што онеме, проговори нешто.
     - Спиј, – рече Зурло со тивок глас. – Сè ќе биде добро.
- Оваа година ќе биде добра, – рече жената.
     - Да, – рече Зурло, – оваа година навистина ќе биде добра.
- Оваа година ќе има многу свадби, – рече жената.
     - Ќе биде весело, – рече Зурло насмевнувајќи се со мака.
     - И кметот има свадба, – рече жената со нескриена радост во гласот.
     Зурло не одговори. Молчеше. Жената сосема тивко, речиси шепотливо повтори:
-	И кметот ќе има свадба, татко...-

- Добро, – рече тој. – Сега спиј.
     - Зурло, – рече жената со возбуден глас, – кметот те покани да свириш во неговата куќа.
     Зурло сè уште не отвораше уста. Изгледаше како на градите да му стои огромна карпа. Дишеше тешко и уморно. Изгледаше како човек на кого му се случило нешто многу лошо. Жената сега попусто ја бараше неговата топла рака. Таа беше студена и згрчена во тупаница.
     - Старче, – рече жената, – сигурно нешто се случило.
     - Не, мајко, – рече тој, – ништо не се случило. – Не, мајче, – рече тој издивнувајќи, – Зурло нема да свири кај кметот. Во неговата куќа не правам веселба
     - Нело, – сега жената го навика на име. Беше изненадена и исплашена.
     Зурло ги протегна своите раце кон жената и сосема нежно ја прегрна. Таа добро знаеше што значи тој допир. Знаеше дека нешто тешко лежи во неговата душа и дека ништо не ќе го натера да се одрече од својот збор. Жената липајќи рече:
     - Добро, татко, како што си решил... Прави како што ќе знаеш. И досега не ни беше така лош животецот. И отсега ќе проживееме некако. Ќе проживееме некако, нека ни се живи децава...
     - Ќе живееме, мајко, – рече Зурло насмевнувајќи се. – Ќе живееме додека зреат патлиџаните во градините.
     Целиот Пасквел на другиот ден зборуваше за Зурло свирачот пасквелски што не сакаше да свири кај кметот Најденко Исаилоски. Господе, поулавел човекот. Живи си ги закопува децата в земја. Нагодуваа луѓето, но никако не можеа да ја дознаат вистинската причина што толку го налутило Зурло. А и тој како да не беше веќе меѓу живите. Се затвори во својата колиба и оттогаш не се случуваше да се чуе неговиот весел глас во долината. Секна неговата песна за птиците и патлиџаните.
     -	Бил пијан кога тоа го зборувал, – се пренесе низ целиот Пасквел. – Пијан бил и се изнатрескал.
      
     -	Пијан, – пцуеше Зурло кога слушна што сè измислија луѓето. И веќе истата вечер појде на казани каде што обично во тоа време се собираа градинарите.
     -	Зурло, – го дочекаа луѓето вистински израдувани. Но, тоа веќе не беше Зурло. Неговото тркалесто и светло лице како зрело јаболко беше потемнето и многу бразди го имаа ишарано високото чело на свирачот. Само очите, неговите големи, зелени очи сè уште го имаа оној топол пламен на сонцето наутро во летен ден. Тие светкаа, тие беа полни со искри.
-	Добре дојде, стопанка му, – рекоа луѓето.
     Тој не ги погледна. Беше сив и молчалив како таа есенска приквечерина.
     - Зурло, човеку, – рече Ангеле Јорданоски, – што се случило пријателе.
     - Пијан е Зурло, – рече свирачот со зарипнат глас. Потоа ја зеде полокарницата и ја испразни. Викаше:
     - Пијан е Зурло. Не знае што зборува тој, кучкин син... Стара шуплива глава. Брборко е тој Зурло и знае само да дува и ништо друго. Пијаница е Зурло и зајак што само се коти по градините.
     Зурло таа вечер навистина беше пијан. Никогаш толку пијан не бил свирачот пасквелски.
     - Ангеле Јорданоски, си спомнуваш ли ти за онаа зима кога падна голем снег, кога Божа Невеска се обеси... Си спомнуваш ли човеку кога едни војници си одеа, а други пак доаѓаа. Не се знаеја кои беа кои. Едни доаѓаа други си одеа и ги сечеа градините до кореп за да си ги испржат вошките. Си спомнуваш ли...
     - Тоа беше одамна, – рече човекот. – Тоа беше одамна и ништо не си спомнувам.
     - Одамна, – рече Зурло и пијано се закикоти. – Како да беше вчера, како да беше во овој ден...
     - Тоа навистина беше одамна, – рекоа луѓето. – Тоа беше многу одамна
     - Да, – рече Ангеле Јорданоски бришејќи го своето сoлзливо, слепо око. Тоа беше толку одамна и кој може да си спомни за сè...
     - 
     -	Ангеле Јорданоски, ти не си спомнуваш, значи, – рече Зурло сè уште тресејќи го за раменици. – Ти, Ангеле Јорданоски, не си спомнуваш а... И сите вие... И ти Ране, и ти се правиш куче.
     - Зурло, ти имаш полна куќа деца, – рече Ране, – биди паметен човеку.
     - И така ќе пцовисаме како глувци, – рече Дафинко Петрески.
     - Како сега да беше, – продолжуваше Зурло. – Онаа ноќ кога Најденко го поставија за кмет, кога дојдоа со она офицерчето што не се бричеше и со оние други кучиња овде на казанов... Си спомнуваш ли Ангеле Јорданоски... Најденко почна прв:
     - Ќе ви раскажам цела историја, – рече тој, бришејќи ги гурелките од своите очи. – Ах, каква чудна историја е тоа, господин офицере, така тој велеше. Потоа гласот го правеше како курва белосветска и задникот го топореше како Павлина Ширгоска – Момчето, синето мое излегло на лов во шумата... И ете ти какво чудесно чудо... Зад една смрека нешто шушка:.. Волк ли е тоа, човек ли е, премислувало момчето. А тоа нити волк, нити човек – туку војник. А, тоа бил војник! Непријател наш! Бегалец! И тогаш момчето се провикнало: – Ти ли си тој што го мачеше народот мој... Се возбудила крвта во момчето и грмнало право в чело. Војникот како куче скокнал, како куче се тркалал низ долот... Како куче ха, ха, ха...
     - Молчи, Зурло, – рече Ангеле Јорданоски сега тој трссејќи го за рамспици. – Молчи, стара пијаницо.
     - Браво, добро момче, рече тогаш офицерчето што не се бричеше, – продолжуваше Зурло. – Си спомнуваш ли, Ангеле Јорданоски... Така рече офицерчето и го потчукна по рамениците кметовиот син. Тоа ѕверето си ги покажа жолтите заби и исто така се закикоти. А стариот Најденко веќе се превиткуваше од смеа. Тој сеедно повторуваше:
- Како куче, ха, ха, ха...
     -	Не е тоа смешно, рече ти тогаш, Ангеле Јорданоски. Не е тоа смешно, Најденко Исаилоски, вака рече 
ти и застана пред него. Лесно е да се убие така човек... Гнасотилак е тоа... Си ги расипувам... Проклети ѓаволи! Вака рече и му плукна в лице. Најденко те залепи на ѕидот со железната бастуница. Рековме дека си бил пијан за да те извлечеме. Но тебе ти истече едното око како капка. Едното око ти остана на врвот од бастуницата. Си спомнуваш ли, Ангеле Јорданоски...
     Зурло потоа замолче. И другите сега молчеа Ноќ беше над Пасквелија и се испреплеткуваа секавици како црвени конци над градините. Прскаше ситен и студен дожд.
     -	Зурло, – рече најпосле Ангеле Јорданоски бришејќи го солзливото око. – Да одиме, човеку, веќе е доцна...
     Одеа низ градините и пееја некоја стара песна за птиците и патлиџаните и тонеа во калта
     Низ голите круни на дрвјата спиеше црн дожд и земјата ја претвораше во тесто. Се чинеше дека ќе пропаднат градините, дека ќе исчезнат засекогаш од земјава.
     -	Поубаво е така, – рече Ангеле Јорданоски, – ако не свириш кај него, никаде веќе во Пасквелијава не ќе засвириш. Тој ќе им забрани на луѓето да те викаат. Поубаво е така, пријателе, – зборуваше човекот или плачеше. – Поубаво е така.. Јас тоа го измислив со пијанството...
     – Не, Ангеле, не брату, – рече Зурло, – не можам да свирам кај оној пес. Ќе издржам некако до пролет, а потоа ќе појдам од Пасквелија некаде далеку... ќе кршам ден далеку од Пасквелијава.
- Ти плачеш, – рече Ангеле Јорданоски.
- Не, – рече Зурло, – не плачам.
- Ти плачеш, – повтори човекот.
     - Тоа од дождот, – рече Зурло и полека, полека се упати кон својата куќа.
А дождовите непрестајно врнеа, врнеа...
     Таа година свадбите во долината како да минаа молчаливо и глуво. Не се слушна свирката на Зурло што можеше да ги пробуди луѓето и од најтежок сон.
      
Луѓето со тага си спомнуваа за тој златен глас што из-легуваше од Зурловата грнета. Не, Зурло не беше обичен свирач, со тага си спомнуваа луѓето. 
    Пролетта, оној ден, кога се приготвуваше да ја напушти Пасквелија, Зурло сепак не издржа. Тој ден неговата грнета повторно го разбуди целиот Пасквел. Стоеше тој така висок и исправен, како некогаш, со раскопчана кошула, со отворени гради и долго, занесено свиреше со својата грнета. Градинарите ги оставаа своите работи и доаѓаа во малата Зурлова градина. А тој непрестајно извива, се простува од луѓето, од градините, од дрвјата и од птиците, од својата Пасквелија, се простува од сè што го опкружува, – неговиот златен глас зафаќа сè наоколу, ги разбудува сите предмети и ги раздвижува во просторот. Срцето на веселиот свирач беше пак полно со радост како некогаш, и тоа измислуваше толку чудни и убави песни.
     - Никогаш поубаво не свирел Зурло, – зборуваа луѓето.
     - Никогаш толку убаво не свирел како оној ден, – со радост зборуваа луѓето.
     Потоа долго во ноќта беше весело во малата Зурлова градина. Мажите бараа вино и печено свинско ребро. Градинарите повторно ги запеаја своите песни за птиците и патлиџаните. Тоа беа Зурловите песни за градините. Однекаде дојде и шумот на топлиот ветар и така долго шумеше понесувајќи ја песната на луѓето насекаде низ градините.
     А веќе изутрината железниот звук на камбаните ја распарчуваше долината на илјади делови.
     - Умрел Зурло, – шепнеа градинарите. – Умрел со свирката и насмевнат.
- Тоа беше негов ден, – рече некој.
-	Тоа беше неговиот најубав ден, – рекоа луѓето.
А ветрот долго шумеше низ градините ширејќи го
златнирт глас на Зурловата грнета. И секогаш во пролет кога доаѓа овој ветар луѓето помислуваат дека тоа е Зурловата душа неизнасвирена, неизнапеана.


„СПРОТИ МАКАВЕИТЕ“
– Од Макавејските празници –
     Не се знае која година беше тоа, дали беше ден или ноќ. Беше зима, сам ден Свети Никола, зафати невидена фортуна и целата земја ја покри дебел снег.
     Мажите се вратија од Гостивар без чепка и магариња. Насекаде само волци и дивина.
     Од Свети Наум заштрекаа секавици. Сите преспанци преку Војчино и Галичица тргнале кон манастирот. Таму се појавиле Јосиф и Марија. Богородица Елшанска се породила. Во Кошишта фатила чума и сè почукала. Охриѓани ги затвориле горни порти. Не пуштале курајчани крај езерото за да не им го испоганат.
     Планинците како прогнати ѕверки слегуваа во полето. Гризеа кочани зелка насадена за овците. Дебрчани јаделе и живи луѓе. Насекаде низ полето чуваа стражи. Никој не знаеше на што ќе истера времето.
И ете најпрвин би бунт.
     Луѓето направија една мала буна и ги побија сите агитатори. Некој човек од комитетот по име Алексо Степаноски го поддупна народот зборувајќи му: – Слепци, ќе исцркате како глувци, агитаторите ќе ви ја земат земјата и лозјата ваши и сите плодови ќе ви ги соберат за себе. Така ги учеше овој човек и уште им велеше: будали, црвените ќе ви ги испоганат жените и ќерките, крвта ваша, нечисто семе ќе посеат во вашите чесни домови, а синовите родени ваши нивни слуги ќе бидат. И уште прикажуваше овој човек, – комунистите го кудат бога, руската ја прават, ги уриваат црквите, врашки се тие, ѓаволот го слават, побијте ги и бог ќе ви помогне. Така овој човек Алексо Степаноски ги силеше луѓето.
      
     Народијата пасквелска по толку години патила и не думаше многу. Маката ѝ го зеде умот. Луѓето зборуваа:
     -	Што ќе ни е овој живот, како ќе живееме без земјата и бога, како ќе го гледаме сонцето без жените и децата наши.
     Не остана мир во народот. Несреќата ги турна во зло. Ги потфатија агитаторитс и ги распарчнја на парчиња. А самиот другар Ајдинков од околиското, најистакнат меѓу сите, како нечесна жена го качија на старо магаре и за да го видат сите живи суштества на земјава и за да се тргнат неверните пред силата и казната божја.
     Тогаш човекот се викаше Алексо Степаноски и што самиот беше од комитетот и со своите зборови најмногу ја потпали народијата, како најголем праведник дојде во месната и на властите им раскажа подробно за сè што виде и чу во долината и полињата пасквелски. И сето тоа го раскажа со најреволуционерни зборови. Рече:
     -	Сирулци и завојци и сите плакенци и курајчани сосе дебрчани направија една мала буна, – зборуваше тој, – се побунија дрварите завојски, ќумурџиите кураички и сите други елементи отворено удрија на мајката револуција. Ги побија славните агитатори, а самиот наш другар Ајдинков како најистакнат меѓу сите на старо магаре го носеа за видение и признание.
     Тоа го раскажа овој човек пред властите и од силни маки се расплака удирајќи се по своите гради. Зашто, рече, револуцијата в срце му се залепила. И уште залипа како мало дете. А имаше матни очи и гледаше со едното око налево а со другото надесно. Никогаш не видуваше добро. Властите поверуваа во солзите од овој човек. Му рекоа:
     -	Ти си наш, ти си праведен, тебе Алексо Степаноски, ти веруваме за се и зборувај што виде уште водолината и полињата пасквелски.
     А овој човек, како сите нечесни, беше полн со чесни зборови. Искажа:
      
     -	Побунетите ги избришаа сите пароли од ѕидовите, ги нема веќе нашите пароли, – рече овој незадржливо липајќи и барајќи пушки за да се смират побунетите.
     И му дадоа и го овластија ред да стави во долината и полињата пасквелски. Овој пак со радост се опаша со колани и пушки и не заборави властите сето тоа во неговата биографија да се внесе.
     Властите тоа го направија со голема пофалба за овој човек.
И ете, даде бог направивме колективно.
     Беше предвечер кога вооружените стигнаа во полето. Беше првиот час кога земјата и небото се спојуваа. Сонцето, изразболено од преголемата зима, без душа како сув плод лебдеше над темните води на езерото што лежеше на крајот од полето. Се чинеше дека сонцето ќе скине конци. Толку беше изразболено сонцето. А и самата земја беше нездрава и како изгрешен човек плачеше на глас.
     -	Што ќе биде сега ова, – рекоа луѓето подисплашено, – да не доаѓа потоп, – изустија и сите, и мажи и жени, и стари и млади, кротко како питома стока исполегнаа на земјата за да го чујат нејзимиот глас. Ама сите не можеа да чујат и знаат што зборува земјата. Само праведните и оние што беа сакати и глуви. Тие најмногу слушаа и разбираа. Ним гласот им се јавувал.
     А имаше еден стар по име Кулмо Бунташоски, кој и не слушаше и не зборуваше откако беше роден. А сега и прослуша и прогледа. – Тешко кога проговорат глувите и слепите, – рече народот.
- Ќе биде потоп, – беше неговиот прв збор.
     - Господе, рекоа луѓето вчудовидени, – господе боже, проговори Кулмо Бунташоски.
     - Тоа е божји знак, – рече питропот, другарот Пипиле Крстаноски.
     - Ќе се соедини земјата и небото, планините и морињата ќе станат едно и силен пламен ќе помине низ сите земји и се ќе изгори, – промрморе Кулмо Бунташоски.
     - 
     - Кога, – прашаа луѓето исплашени, – кога Кулмо Бунташоски, татко наш пасквелски.
     - А потоа ќе зафати големо наводнение и сè ќе биде под оган и вода, сè вo оган и во вода ќе се врти, – искажа овој што бешс и нем и глув.
     - Кога, речи ни, татко наш, Кулмо Бунташоски, кога ќе биде тоа време, – молеа луѓето.
     - Кога ќе дојде тоа врсме, – рече старецот, – три години не ќе се роди ништо на земјава, не ќе се роди ни жито ни некаков плод. Големата гладија ќе настане, Народите ќе умираат во глад и немаштија, а уште ќе го снема Стамбол, Бугарија и цела Англиска ќе потоне.

     - Што ќе биде со нас, – прашаа луѓето, – што ќе биде со земјата наша.
     - Нас ќе нè тресе бог, – прошепоте Кулмо Бунташоски, – ќе имаме едно големо земјостресение, ама ќе даде бог и тоа ќе ги испливаме. Потоа престолнината ќе ни се испусти од големо моќно наводнение... Нас само така ќе нè тресе и ќе нè дави.
     - Како секогаш, – искажаа луѓето, – како секогаш што е со Македонијава наша. Стопанка ѝ на судбината, зар еднаш нè тресло и нè давело, треска нè фати.
Други пак рекоа:
     -	Така ни е напишано на трите вечери, нашиот прв цар така се викал – Треско, – рекоа овие и почнаа да пеат и да го слават бога.
     А кога по полето пристигна другарот Алексо Степаноски и кога го чу тоа пеење на луѓето, рече:
     -	Предавници, мајката ваша, господа го славите, а на светата рсволуција газите. Замолчете, заповеда овој.
     Ама луѓето веќе не го слушаа и не го гледаа овој човек. Не веруваа во него. Тоа многу го разлути другарот Алексо Степаноски и тогаш даде знак да умрат оние што најмногу се бунеа.
     Убија тринаесетмина. Еден беше Блаже Пуцоски. Богдуша да му прости, имаше триесеттина години и тричетири дечиња. Лесна нека му биде земјата на Блажета Пуцоски. Потоа падна внукот Блаже Зенгоски. Овој, пак, 
беше уште помлад и што беше најтешко, последниот од пустиот род Зенгоски. Сите нив ги поубија бугарските полицајци. Зашто еден ранет партизан скриле и спасиле Зенговците. На сред село како стока ги убија за да види сета народија. Ама тоа беше во бугарското. Од сојот Зенгоски беше останат уште најстариот Илко Зенго и внукот Зенгоски. И кога Зенго го виде внукот свој во крв паднат на земјата, сиот народ пред себе го истурка и сам излезе пред пушките. Горештина ли му беше на стариот Зенгоски, сила ли го спопадна, оган ли го изгоре, ја раскина ленената кошула на градите и така со отворени гради им пријде на оние со пушки и зборувајќи со зарипнат глас им рече:
     - Еве, убивајте, синковци мои, убивајте, деца мои, сполај му на бога што доживеавме и од нашата рака да сме убиени. Убивајте, родени мои, ако, свршете го тоа, свршете го тоа побргу за да се смири земјава.
     - Целата земја ќе ја очистиме од непријателите народни, – грмна гласот на другарот Алексо Степаноски.
     - Ако синко, Алексо Степаноски, ако, да ја очистите, да даде бог, – рече стариот, а потоа како поткосен се спушти до крвавото тело на внукот. – О Јоне, о внуче, – тихо зајачка стариот, – кај ме остави бре мене, о Јоне, о внуче, што пак мене, што не сум видел јас, о Јоне, о внуче и татка ти бре вака сум го видел, што не сум претрпел во животот, о Јоне, о внучко, од кого ми умре, бре сине, од македонска држава, о стопанката нејзина, да ја чекаш цел живот, да ја чекаш пуста да би останала, да ја чекаш како аманет од дедо предедо, да ја чекаш како топол леб и таа да те столчи, да те изгори, а де, живот стопанкин, о Јоне, о внучко, о сине, што да правам, каде да појдам... Стариот повторно се крена од земјата и сега како дрво погодено од гром, како изгорено дрво, пусто дрво, како црно стебло повторно се извиши пред тие со пушките. Со оној ист тивок, длабок глас им рече:
     -	Тешко вам, тешко вам што сте дигнале сила против простата и гладна народија, тешко вам што си ги миете вашите нечисти тела од крвта народна. Да знаете, 
синковци, од таа крв се ќе се исуши на земјава, таа слаба крв ќе ве изгори сите вас што убивате. Убивајте, кој нас не нè убивал, та што луѓе сме ние Македонците, ништо луѓе, глувци, стока, смет, газете, толчете, синковци мои, смачкајте се, ќе ви треба за слава и чест. Удрете колку можете посилно за да стигнете погоре. О, тешко вас што од макава и несреќава народна за себе слава и богатство си правите. Тешко на секој, родени мои, тешко на секој што не ја познава душата и срцето на народот. Таквите по слепи патишта ќе тргнат, никогаш не ќе прогледаат, таквите не ќе живеат долго, ќе цркнат, ќе ги фати оваа слаба народна. Зар противници се тие, – уште рече стариот, – зар противници се тие што се гладни. Не се противници тие што бараат 'ржен леб, – со мака искажа стариот подигнувајќи ја раката кон своето камено чело слично на тврда и стара резба, ја извади капата и, фрлајќи ја под нозете на Алексо Степаноски, му рече:
     – А кој беше ти, кој беше ти, синко мој, Алексо Степаноски, кога стана толку голема глава и толку голем господар за да плукаш на своите, да ги убиваш. Јас сум живеел и со дедо ти Ристо Јолески Степаноски и со татко ти Николета Степаноски. Заедно живеевме во оваа пустелија, овде се скостивме за малку животец, во оваа долина, во ова пусто поле, ти малку тоа треба да го помниш Алексо Степаноски, ти тоа треба малку да го помниш, малку да се свртиш, да го гледаш, ти тоа мораш да го сториш Алексо Степаноски, синко мој, зашто ние сме сите една чума. Сите ние...
     Ама овој не сакаше да ги слуша овие зборови и сам со рацете свои му ја заврза устата на стариот Зенгоски.
     И уште останаа во полето: Глигор Лавиноски, Димко Шокароски, Иљо Чулчески, Јосиф Пулески, Ристо Чифлигароски, Климе Башулески, Коле Лупески и Лабе Митрески. Сите умреа во полето пасквелско.
     Тој час умре и сонцето и насекаде наоколу настана темница. Не се гледаше веќе ни човек ни земја, ниту светлото око на езерото, ниту пак златниот крст на Свети Климент Охридски. Ништо не можеше да се види и знае.
      
     Тогаш жените и децата и сите оние што беа здрави и оние што беа болни повторно испопаѓаа на земјата молејќи се на бога и духот негов. Надаваа:
     – Јави се, спасителу, и земи не во твојот скут, ете дојде времето што го прорече, се исполни речта на синот твој.
     Три дена и три ноќи се молеше народијата за да ја собере господ.
     И ете најпосле, даде бог, направивме колективно. За прв претседател го избравме другарот Алексо Степаноски.
     А од некаде дојде и снегот и сè покри на земјата. Тежок и црн снег ја покри целата земја Не се знае која година беше тоа, не се знае дали беше ноќ или ден. Беше зима, сам ден Свети Никола, зафати невидена фортуна и целата земја ја покри дебел снег.
     Потоа дури, потоа дури дојдоа скакулците и сè запустија во долината и полињата пасквелски. Тоа беше спроти макавејските денови. Никој не знаеше што ќе донесат Макавеите.
      

„СМРТТА НА ГРАДИНАРОТ“
     Старата Грулица јаваше на магарче рано изутрина кон градините, потсмевајќи се за нешто по целиот пат. Беше август, најубавиот месец во годината. Тоа е времето кога во Пасквелија зреат смоквите. Навистина нема поубав месец од август, мислеше старата. Но таа имаше и своја причина така да мисли.
     - Груле, – рече старата Грулица, – каков убав ден човеку!
     - Тоа е август, момичко, – рече стариот Грул намигнувајќи со своето крупно, светло око.
     - Тоа е август, повтори старата Грулица и исто така намигна.
     - Време кога зреат смоквите, – дополни Грул. Потоа го зеде магарчето за огламник и тргнаа низ сувата бразда кон градините.
     Одеа полека по браздата што водеше до нивната градина, чудејќи се зошто војниците ги натопориле пушките кон нивните мали смокви. Во еден миг Грулица дури се исплаши да не пукаат. Таа налутено им довикна: „Еј, да не сте пијани..."
     Кога стигнаа пред оградата, ги запре старшијата. Војниците им го затворија патот.
     -	Старшија, што ви е утринава, – прашаше стариот Грул.
     Старшијата не одговараше, а оние другите сè уште не ги спуштаа пушките како навистина да сакаа да ги убијат малите, светли очи на смоквите.
- Будали се овие кучиња, – рече старата Грулица.
     - Навистина, што станало, војници, – рече стариот Грул збунето.
    - 
     Војниците не се ни помрднаа, како да беа скаменети.
     -	Мајчина ви, – опцу старата Грулица. – Мајчина ви немтурска.
     Таа ја подаде главата под мишката на својот маж и со весел глас рече:
     -	Август е најубавиот месец во годината, старшијо... Тоа е времето кога зреат смоквите... Сакаш ли ти смоква, момче?
     Старшијата налутено ступоти како да сакаше да ја убие земјата под себе.
     -	Прашувам, – рече Грулица мирно, правејќи се како да не разбрала најдобро, – прашувам дали сакате смоква...
     -	Престани рече старшијата, – вештице ниедна!
     Таа ѓаволски подоко го гледаше и му се потсмевнуваше. Ах, како знаеше да се преправа старата Грулица. Таа сè така благо насмевната праша: 
     -	Навистина ли не сакаш смоква?
-	Не, – рече војникот пцуејќи ја старата Грулица.
     -	Чудно, – рече Грулица и се закикоте. – Одвај можеше да рече: – Слушаш ли Груле... Маж да не сака смоква...
     Сигурно тоа војниците и не го очекуваа. Заштракаа и со заби и со пушки. Најпоеле, старшијата со приглушлив глас процеди:
- Ова е за последен пат, вештице.
     - Таа само се шегуваше, – рече стариот Грул. – Нели се шегуваше?
     - Сигурно, Груле, – рече старата. – Јас се шегувам со сите, сите мажи што не сакаат смокви. Тое е многу чудно, пустината.
     Пред да може да заврши, другите војници ја симнаа од магарчето и ја поведоа во караулата, наспроти нивната градина.
     Стариот Грул збунето се стрча по војниците за да открие во што е неволјата.
     Командирот на караулата шеткаше по канцеларијата мавтајќи со рацете лево-десно како да бараше нешто 
изгубено во запурливиот, тежок воздух во собата. Кога влегоа Груловите, тој зазеде тврдоглава поза и необично пискливо заповеда:
-	Ваму, покажуваше во спротивниот агол од него.
     Груловите имаа обичај да работат против наредбите. И сега ги опфати тоа чувство и тоа посилно одсекогаш растеше во секоја нивна старечка жила. Нe се ни помрднаа, се држеа за раце застанати крај вратага. Војниците попусто ги туркаа.
     -	Што се будали, – му рече старата Грулица па својот Грул.
     Командирот, пцуејќи, зачекори кон вратата. Груловите мирно го очекуваа премислувајќи се што, всушност, згрешиле.
     Секоја година, секој август во годината кога ќе зазрееја смоквите, Груловите доаѓаа во градините за да ги чуваат малите зрели смокви. Ги чуваа како своите очи, иако од нив немаа никаква корист. Луѓето од Пасквелија ја знаеја тагата на старите и никогаш не се осмелуваа да ги одвратат од оваа игра што секако ќе потрае до нивната смрт. И сè додека не дојдеа првите есенски дождови и додека не попаѓаа веќе расипаните смокви, Груловите не ги напуштаа градините. Тоа беше времето кога се враќаа момчињата од војска. Тие го очекуваа и својот син, иако знаеја дека тој никогаш веќе нема да се врати. Но во август, секој август во годината ги измамуваше двајцата стари. Можеби ќе се врати, им шепнуваше август, им ветуваа светлите очина смоквите.
     Понекогаш се опиваа и тогаш долго прикажуваа за август, за најубавиот месец во годината. Грулица, тетеравејќи се, ќе појдеше кај стражарот од караулата. и долго, долго му зборуваше за август, за смоквите и најмногу за својот син. Стражарите секогаш молчеа како да беа неми. Тоа ја разлутуваше старата Лутливо ќе речеше:
     - Слушај ти момче... и јас имам син војник... Но тој никогаш не беше ваков труп.
     - Да, – потврдуваше стариот Грул со гордост. Моето сине никогаш не се лутеше. Вас како мајка да не ве родила.
     - 
- Замолчете, – заповедаше стражарот.
     - Полека, војниче, полека, – го умируваше старата Грулица. – Јас имам уште што да зборувам. Ако сакаш да знаеш, мене ми е должен за еден збор и самиот цар.
     - И самиот цар, богами, – потврдуваше стариот Грул. И тој требаше тоа да го знае. Моето сине навистина беше добро момче. Кротко како магарчево.
     - Слушаш ли, војниче, – зборуваше старата Грулица, а гласот ѝ потреперуваше.
     - Тоа ни беше единствено дете, – рече стариот Грул.
- А сега и гроб не му знаеме, – рече старата.
- Во друга земја умре, – рсче стариот Грул.
     - Слушаш ли војниче, – одвај чујно шепнуваше старата. – Слободно тоа ќе му го речам и на вашиот цар. Еден ден ќе се испијаниме јас и мојот Грул и чудо ќе направиме!
     - Гологлав ќе бега стопанкиниот цар, – рече Грул. – Гологлав сосе царица, никаде место не ќе го собере.
     - Жими виделинава, – рече Грулица. – Еден ден ќе се испијаниме и чуда ќе направиме...
     Потоа задоволни се враќаа под сенката на малите смокви. Тој, тогаш, беше повторно тука во градините, го слушаа неговото потсвиркување, неговото ѓаволско убаво потсвиркување, носејќи ја водата низ браздите од стебло до стебло.
Гласот на командирот ги штрекна.
-	Имате ли деца, – прашаше тој.
     Во канцеларијата стануваше несносливо. Грулица го избриша влажното чело со дланка, погледнувајќи во својот Грул. Тој благо и се насмевна зсмајќи ја со себе како да сакаше да ја прегрне.
- Имаме, – рекоа старите во еден глас.
- Колку ги имате?
- Се вика Спаско, – рече Грулица тивко.
- Каде живее, – процеди командирот.
- Овде, со нас, – рече стариот Грул.
- Во градиниве, – рече старата.
- 
- Лажете, – процеди командирот. – Гадови!
     - Тоа е вистина, – рече Грул мирно. – Тоа... и не сме гадови.
- Гадови сте, – рече командирот.
     - Ти си гад, – рече старата Грулица. – Ти и твојот цар.
     - Сега не сте пијани, – процеди командирот. – Сега не сте пијани, нели?
     - Не, – рече Грулица. – Сега не сме пијани. Командирот замавна со раката кон пркосното лице на старицата Пред да може да го достигне, Грул го зграпчи со своите раце.
     - Не така, – рече Грул. – Додека јас сум жив не оставам прав да падне...
     Грул не заврши. Војниците веќе го кутнаа на подот. Грулица мирно се спушти до него и со раце ја зеде неговата глава. Не писнa, ниту пак прозборе, само усните тивко го произнесуваа Груловото име како да сакаше да го разбуди за да појдат во градините.
     Командирот им нареди на војниците да го изнесат додека луѓето не се собрале од градините.
-	Преку задната врата, – нареди тој.
     Војникот ја отвори задната врата. Кога погледна, надвор на патот беа сите градинари како од земја да изникнаа Тие доаѓаа кон караулата. И не одеа многу брзо. Кога стигнаа сосема блиску, дури тогаш стражарот си спомни за војничките правила, но веќе беше предоцна, остана нем на местото. Другите војници изгледаа како избрлавени деца од глад... во рацете цврсто ги држеа пушките за да не им испаѓаат на земјата. А луѓето се поблиску и поблиску дбаѓаа...
     -	Пци, никогаш ги немало толку, – рече еден од војниците сосема тивко.
     На јунаците срцето им слезе в петици. Луѓето доаѓаа и молчеа. Никој не можеше да ги запре. Тие се разбираа и без зборови. Застанаа пред вратата и така насобрани и мажи и жени и деца изгледаа како да израснуваат во едно високо дрво, највисоко од сите дрвја во долината.
     
     Офицерот, стоејќи крај вратата, прикован од надојдените и удиран од зажарениот воздух на луѓето што им излегуваше од нивните запалени аргатски срца, гледаше кон своите војници, не можеше да ги види, тие како да се стопија под босите нозе на градинарите.
    — Тој го пцуеше царот, – рече зашеметен командирот. – Се закануваше дека ќе го убие.
     Луѓето и не погледнаа во него. Молчејќи го понесоа телото на стариот Грул, сè така стиснати еден до друг. Потоа бавно зачекорнја кон Пасквелските гробишта.
     Тоа беше август, најубавиот месец во годината, август кога во Пасквелија зреат смоквите.
      

„ЌЕРКА“
     Дождовите почнаа да паѓаат оној момент кога го убивме Бершеровото магаре. Долината тогаш беше пуста, секогаш е пуста пред пролет. Ископавме длабока јама и го закопавме Бершеровото магаре. На девојката ѝ рековме да појде од Пасквел додека врнат дождовите за да не ја видат луѓето.
     Во ноќта настана вистинска поплава. Старците нè пречекаа со пцости. Зборуваа:
-	Тие би го убиле и родениот татко!
     Зошто се врати повторно во Пасквел? Можеше да појде засекогаш, никој веќе не би ја барал. Навистина зошто се врати!
     Веќе седум дена и седум ноќи непрестајно врне дожд. Полето, градините, патиштата и куќите исчезнаа, – пред очите се открива огромно темно море. Водата бргу ги исполнува сокаците во населбата. Покривите на куќите личат на мали залутани кајчиња што ненадејна бура ги тргнала од мирниот брег.
     Седум дена и седум ноќи непрестајно врне, целото небо над Пасквел потреперува во претсмртна треска.
- Потоп, – викаа исплашените луѓе.
- Потоп, – избезумени пискаа жените.
- Исус рекол илјада и... – рече некој зарипнат глас.
    - Потоп, – пискаа и мажи и жени исправени на покривите од куќите.
     Луѓето избезумени како чунари без весла мавтаа во воздухот со своите раце. Можеби се крстеа.
     Седум дена и седум ноќи непрестајно врне. Ги снемува благите очи на познатите предмети. Доаѓаат сите реки од стариот Пин и сè однесуваат. Да, тоа е потопот.
      
- Не, – рече некој, – не е уште потопот.
- Доаѓа, – рекоа жените, – доаѓа, проклет ѓаволе!
- Доаѓа, – рече тој, – но не е уште потопот.
     - А што е ова, епитропе, – пцуеја луѓето. Кој ѓавол е ова?
     - Не знам, – итро одговараше епитропот потсмевајќи се за себе.
- Ти знаеш, – рекоа луѓето.
     - Тоа проклето копиле секогаш така зборува за да го молиме, – пцуеше некој силен глас.
- Зборувај, по ѓаволите, – навалуваа луѓето.
     Овој, горд дека сите луѓе гледаат во него како во некој пророк и свесен дека никој не може да му се доближи до неговиот покрив, да го зграпчи за гуша, сè уште ѓаволски се потсмевнува за себе.
- Зборувај, епитропе пасквелски, – молеа жените.
     - Ќе зборувам, – рече тој важно. – Трудната младинка Евдокија Иванова се обесила.
     - Што, – прашаа луѓето изненадени и збунети. – Неа ја убија!
     - Го убија Бершеровото магаре, – рече овој кикотеј– ќи се.
     - Господ, – рекоа жените успокоени. – Господе, казни ги проклетите ѓаволи што ги разградуваат светите огради на дедо Ное.
     - Каде се другарите младинци, – процеди зарипнатиот глас. Толку силно се кикотеше, што одвај се задржа на оџакот за да не се струполи во водата.
     - Одржуваат конференција, – се кикотеа и другите луѓе од покривите.
     Тоа беа наши дедовци, наши родители, ние бевме нивна крв и ги мразевме од срца. Молчејќи го слушавме нивниот отворен злобен кикот. Но тоа не беше никакво покорување. Секој од нас беше опфатен со подруги мисли, секој од нас во своите очи го имаше насмеаното лице на добрата другарка Евдокија Иванова, во своите мисли топло другарски ја довикуваше, долго и нежно шепнеше со неа, со себе... Ох, имаше толку многу прав...
      
     Навистина, зошто се врати? Можеше да појде засекогаш од Пасквел. Зошто се врати?
     Беше летна, доцна ноќ над Пасквел. Огромниот месец со бојата, на зрелите плодови во оградите тивко плива над сребренестите вршки на дрвјата. Смеејќи се си спомнувавме за заборавената идила од летните ноќи, кога по оградите крадевме зрели плодови за да им ги продаваме на војниците. Некаде во околината распукнува ѕвонлива смеа моминска, така ѓаволски се смеат нашите девојчиња од јужните села, или тоа беше само ненадејно топло отворање на летното небо. Ѓаволот ќе ја знае што, почнува конференцијата
     Тивки чекори, потивки од одот на мачка, за миг нè тргнаа.
     - Јас задоцнив – рече тихо другарката Евдокија Иванова – Јас за малку задоцнив.
     - Што се случило, – праша Вапо. – Што се случило, другарке?
     -Но... ништо сериозно, другари, – рече девојката гледајќи во издупченото земјено душеме. – Јас првпат задоцнувам, – шепна.
     - Овој е прв случај воопшто, – рече Вапо. – Сепак нешто се случило.
     - Зборувај, другарке, – рекоа и другите. – Зборувај, слободно...
     - Ќе зборувам, – рече таа. – Слободно ќе зборувам. Ќе ви раскажам за сè што се случило. Тоа е многу смешно!
     Се смееше долго и непрестајно се превиткуваше од смеа, ги допираше со раце своите голи коленици што ѝ се подаваа под кусиот летен фустан и липаше како дете. Потоа замолча, го слушаше сопствениот безумен кикот и од тоа се исплаши, се згрчи од помислата што толку брзо и надмоќно ја покоруваше, ја обземаше и ја понесуваше во некој неповратно далечен свет. Чувствуваше како со неа заповеда некој друг, и секој час ја прогонува кон страшна пропаст. Слушаше:
      
     - Ти си моја ќерка, – рече нејзиниот татко. – Не те роди тебе организацијата
     - Што ти е тебе, – праша девојката со треперлив глас.
     - Ти знаеш, рече стариот. – Како знаеш да ја добиеш таа проклета НАРОДНА ПРОПУСНИЦА.
     - Јас не можам, – се спротиви девојката. – Кој ќе ми ја даде мене?
     - Организацијата, – рече стариот. – Ти си должна да ја побараш.
     - Мене не ми припаѓа, – рече тихо, скоро со шепот девојката. Јас не можам да добијам НАРОДНА ПРОПУСНИЦА.
     - Како знаеш, момиче, – рече стариот со морничав глас. – Јас нема да дозволам малите да умрат. Ако можам на некој начин да ја добијам таа ѓаволска пропусница, јас не би се жалел себеси. Знаеш ли ти, момиче, дека една народна пропусница донесува трипати повеќе од целото наше следување. Трипати повеќе леб донесува една мочана пропусница! Го знаеш ли тоа, момиче?
     - Да, – рече девојката. – Знам... трипати повеќе. Кога би била трудна веднаш би добила. Само трудните добиваат НАРОДНА ПРОПУСНИЦА.
     - Биди трудна, – рече стариот, шепотливо, грозно. Повтори: – Биди трудна! Што чекаш, не губи време...
- Татко, ти си будала, – рече девојката.
     Сакаше да побегне некаде далеку од Пасквел, од нивната куќа, од својот татко, од браќата...
     -	Јас будала, – рече стариот безумно, давејќи ја во своите раце. – Јас што сум те родил не знам што зборувам! Гледај, рече тој покажувајќји со рака на подот од собата каде што во мртвило лежеа децата, – тие проклети ангели зошто се мртви во својот сон... Тие се исушија, умираат, а ти сакаш да станеш светица во организацијата...
     Тивкиот плач на девојката го тргна и тој нежно ја зеде во своите раце. Одвај шепнеше:
      
     - Не плачи, дете... јас навистина побудалувам. Ти си мое прво дете... ти си моја ќерка Мислев дека ќе можеш да ми помогнеш. Прости ми девојче...
     - Но, ништо татко, – рече девојката. – Се ќе биде добро...
     - Да, – рече тој, – добро е што така ве тераат да мислите. Да, се ќе биде добро.
- Јас ќе појдам кај другарите, – рече девојката.
     -	Секако, – рече стариот, – веќе задоцни. Седеше на своето место загледана во летната, тиха ноќ. Во градините сè патуваше кон топлиот сон на летото. Под мекиот сјај на ѕвездите се чинеше дека секој предмет има свој сон.
     - Што се случило, другарке Евдокија Иванова, – ја тргна тихиот глас на Вапо.
     - Зошто не зборуваш, другарке, – рече старата девојка Киша Ѓорческа. – Ние сме повикани за да ги разбереме народните маки.
     - Да, – рече некој. – Ние не смееме ништо да прикриваме од организацијата.
     - Не е тоа, – рече девојката решително. – Никој и не помислува на тоа
- Зошто не зборуваш, – прашаше некој.
     - Ќе зборувам, – рече таа тихо. – Ќе зборувам, другари. Тоа се сплетени работи. Често им се случува на младите.
     - Нормално, – рече старата девојка Киша Ѓорческа, – сè може да се случи кога луѓето се млади. Зборувај, другарке.
     -	Да, – рече девојката. – Сè може да им се случи. Ете, – рече таа тихо, за себе. – Една вечер се сплеткавме со Лилјакон и долго останавме. Беше тажен и зборуваше чудно: – Ти, другарке Евдокија, зборуваше тој, почна да ги избегнуваш народните маси. А со мене дури и не зборуваше, се расплака Лилјакот како дете и си ја стави главата на моиве гради. А јас пак го утешував, го погалив по косата и вратот и така признавам, беше слатко и не мислев тогаш...
      
     - Кога се прави тоа не се мисли на ништо друго, – рече старата девојка Киша Ѓорческа издивнувајќи.
- Тоа беше првпат, – рече девојката.
     - Ох, уште кога е првпат, – заносно шепна старата девојка Киша Ѓорческа. – Тогаш навистина не се помислува на ништо друго.
- Јас се плашам, другари, – рече Евдокија Иванова.
     - И тоа е нормално, – рече старата девојка. – Сите што го направиле тоа само еднаш потоа се плашат.
     - Мене ми игра нешто внатре, – тихо прошепоте девојката.
     - Сосем нормално, ќе игра, – рече старата девојка Киша Ѓорческа, – ќе игра... Тоа може да се случи и само со еднаш.
- Јас навистина се плашам, – шепна девојката.
     - Но, будалице, – ја успокојуваше старата девојка Киша. Потоа нежно ја зеде во својот скут и со раката полека, полека и мина по мевот. Тоа го направи неколку пати и откога беше сосема сигурна, нежно, другарски ја прегрна со солзи на очите.
     - Честитам, – липајќи рече старата девојка – Честитам, другарке. Ти си прва наша другарка на тоа поле што ќе го поведеш целиот Пасквел. Ти си првата наша младинка што ќе го донесеш првото народно дете! Честитам, златна другарке!
Бескрајна беше нашата радост. Беше пролет во Пасквел и повторно небото имаше зелена боја. Некој со треперлив глас предложи:
     - Другари, веднаш да се даде за другарката Евдокија Иванова народна пропусница.
- Две, – предложи друг.
     - Две! – воодушевено рекоа другарите. – Првото народно дете треба да се роди како сокол!
     - Како сокол, чесен збор! – воодушевено рекоа другарите.
     Колку се радувавме таа ноќ и сите ноќи што доаѓаа потоа. Целиот Пасквел знаеше за нашата бескрајна среќа, за нашето прво народно дете. Ние од никој жив на 
земјава за тоа не се срамувавме, на сите право в очи им гледавме како победници. Расчистивме со религијата. Добра ноќ, уморни светци. Ние се крстиме и го пееме КАКО СЕ КАЛЕШЕ ЧЕЛИКОТ. Ние што до вчера пасевме кози и магарица... Ох, како нестрпливо го очекувавме тој ден на нашата голема радост. Тој ден со црвено беше забележан во нашиот младински календар. Ништо не беше заборавено. Колку се приближуваше тој ден, толку понестрпливи станувавме, тоа беше нашата прва мисла, нашата прва и најголема грижа. Нè опфати некој чуден, магичен трепет, поголем и посилен од оној на жените кога ги придобиваат мажите, понежен од трепетот на пролетните лисје. Доаѓашe во бранови, беше насекаде, во куќите, во срцата, на Баските полиња каде што по цели денови го засадувавме новото семе. Секогаш за добрата другарка Евдокија Иванова имаше повеќе следување во народниот магацин. Дојде и тој ден, денот на страшното сознание. Во нашиот крај беше пролет, а сонцето остана зад Пасквелскиот рид. Вторпат по толку години сонцето за миг потона зад Пасквелскиот рид. Којзнае што сè ќе се случи, навестуваа луѓето.
     Нашите срца беа покосени како младите цвеќенца во пролет од ненадеен мраз. Многумина не знаеја всушност, што се случи.
     Молчеливото момче Климовски со солзи на очите прашаше:
     -	Што се случило, другари. Зошто не зборувате, другари. Јас прашувам, мајката!
     Никој не одговараше, никој не гледаше во расплаканото момче. Тој со морничав глас прашаше:
- Што се случи со нашето дете?
- Ништо! – речиси писна момчето.
     - Тоа, – рече тихо другарката Киша Ѓорческа. – Евдокија Иванова излага. Таа не била трудна.
     - Ти си будала, – рече Климовски. – Ти не знаеш што зборуваш.
     - Не сум будала, другарче, – шепнеше старата девојка – Навистина не беше трудна. – Солзите сами ѝ течеа по умореното и темно лице.
     - 
     - Како е тоа можно, – избезумено рече момчето. – Како е тоа можно, другари!
     - Можно е, – рече Киша умирувајќи го момчето. – Можно е кога под фустанот се носат партали. – Липаше.
     Ноќ доаѓаше над Пасквел. Ја поведовме девојката со нас и појдовме во долината зад Пасквелскиот рид. Го убивме Бершеровото магаре и длабоко го закопавме. На депојката ѝ рековме да појде до Пасквел додека е ноќ за да не ја видат луѓето. Тогаш дојдоа и дождовите. Секако можеше да отпатува.
     Веќе седум дена и седум ноќи непрестајно врне, се чини целото небо се отворило над Пасквел. Луѓето злобно довикнуваа од покривите:
     - Го убиле кутрото Бершерово магаре, а девојката се обесила.
- Да живее НАРОДНАТА МЛАДИНА!
     Нема ли да престане овој проклет плискот на матната вода (Со нашите пароли нè удираат по глава). Пред очите се простира бескрајно темно море.
Нeкој од другарите рече:
- Што ќе правиме сега?
     - Навистина што ќе правиме сега, – повторија неколку гласови.
     - Ќе појдеме да ја поздравиме добрата другарка Евдокија Иванова за последен пат, – рече Вапо.
     - Преку оваа вода, – праша некој зарипнат глас. Сите погледнаа во него.
Тој засрамено и тивко рече:
-	Ќе појдеме преку оваа вода.
-	Да, – рекоа другарите, – преку оваа вода.
     Старците истркалани на покривите од куќите, веќе не се смееја. Крвта им стинееше слушајќи го плискотот на разбранетата вода по која се токмевме да појдеме. Старите останаа со рацете во воздухот. Можеби се крстеа.


„ОДРОДЕНИ“
     Трајан Невенот постоја уште некој час во стриковиот двор, плукна и со сосема лош глас рече:
     – Главата ќе си ја скинеш, Аргиле, ништо од тебе не ќе остане. Не си ти татко, туку скот, – уште додаде Невенот. Стрикото Аргил и не погледпа во Трајана Невеноски. Сè така не подигнувајќи ја главата од земјата, делкаше некаков голем тежок трупец. Впрочем, целата таа пролет стрикото Аргил можеше да се види пред својата куќа како непрестајно делка некакви големи трупишта. Насекаде низ малиот двор се забележуваа редици тешки и остри колци. Никој за господ еден, не знаеше за што би му биле сите тие колци на стрикото Аргил; но тој упорно, непрестајно делкаше и ги шилеше колците. Понекогаш уште рано пред зори доаѓаше звукот на неговата секира. О господе, исчувај го нашиот стрико Аргил и исфрли му ја секирата од рацете. Сестра ми Устијанка кога ќе го чуеше тој звук на секирата, целата се згрчуваше во постелата и плачеше на глас. Јас долго не можев да разберам што се случува, зошто така плачеше сестра ми Уста. Еднаш дури ја прашав, што има лошо во тоа што стрикото Аргил ги делка трупците, што ако целиот негов двор беше исполнет со колци. Уста не сакаше да зборува и ми рече дека ништо не знам на овој свет. Тогаш вистински можев да се налутам на сестра ми Устијанка, но јас знаев дека таа никогаш не би рекла нешто такво ако се.беше во ред со нашиот стрико Аргил.
     Оној ден кога дојде Невенот, кога беше во малиот стриков двор, тогаш си спомнав, о господе, тоа беше првиот 
човек во таа година што го пречекори прагот на стриковата куќа. Не, тоа веќе не беше куќа, не беше тоа онаа позната стрикова куќа. Веќе го немаше саканиот стриков двор, старата муренка беше исечена, гледај, веќе ги немаше и малите вишни, ој, сите дрвја беа исечени наоколу во малата стрикова градина; насекаде наоколу стрчеа само тие тешки, остри колци.
     -	Самиот одиш в гроб, – дофрли Трајан Невенот и силно ја тресна вратата зад себе. Но откако си отиде Невенот, стриковиот двор остана проклето пуст, самотен и среде таа пуста тишина единствено што можеше да се чуе беше оној познат звук на секирата. Стрикото Аргил продолжуваше да делка по трупците.
     Квечерината кога дојдоа луѓето, а чинам дојдоа сите луѓе од селото, дојдоа и мажите и жените, дури и децата, – напред ги водеше другарот Тацко, секретарот на месната организација, – ете, тој ден, таа приквечерина единствено за миг стрикото Аргил ја остави секирата и со мижурливи очи, како и тие да беа заградени со остри колци, погледна во луѓето. Но тој и тогаш ништо не рече. Погледот немоќно и изгубено му луташе некаде во околината, сличен на зракот од болното сонце на зимата. Тоа беше сè и потоа тој продолжи повторно да делка. Не му пречеше ниту студениот боцлив дожд што доаѓаше од западната страна на долината и што му удираше право в лице, – беше навален целиот на трупот и силно, отсечено замавнуваше со остриот челик на секирата. А луѓето, сè уште доаѓаа од сите страни на долината и стриковиот двор набргу беше преполн. Откако се собра целиот народи откако сосема молкнаа гласовите на луѓето, стрикото Аргил делкаше, непрестајно делкаше наведнат над тие тешки и црни трупци. Никој не можеше да знае кога тој ќе ја заврши сета таа работа.
     -	Аргиле Костадиноски, – го тргна гласот на другарот секретар, – Аргиле Костадиноски, – рече Тацко, – ќе ги оставиш ли еднаш тие проклети колци. Сакам да нè послушаш како наш човек, другар Аргиле Костадиноски...
      
     Стрикото Аргил се чинеше дека не ги чул тие зборови на другарот секретар. Тој само подоко погледна во Тацко и нешто за себе ја заниша главата неопределено, а потоа повторно се наведна да делка Веќе не гледаше во секретарот. – Не гледаше во никого.
     - Аргиле Костадиноски, – го навика повторно другарот Тацко, – еј Аргиле, човеку, би требало нешто да речеш, да отвориш уста... Та ти си татко, Аргиле Костадиноски...
     - Никој друг не може да биде татко на твоето дете, – сега рекоа и луѓето, – треба нешто да кажеш за своето чедо.
- Затоа и дојдовме, – рече другарот Тацко.
- Затоа и дојдовме, – повторија луѓето.
     Дождот сè посилно и посилно шумеше и луѓето имаа чувство како тој ситен и тврд дожд да ги расекува нивните лица, – некои со рацете си ги покрија очите. Можеби тоа го сторија и заради огнот што пролета над долината од источната кон западната страна Некое дрво во градините со тресок се струполи на земјата. Некаков агитатор за колективите профуче пред куќата со својата растресена тракторска машина и им мавна на луѓето во знак на победа и да не се плашат. Сестра ми Уста исто така му мавна на агитаторот, но кога го сретна татковиот поглед, раката како пресечена млада гранка и провисна во воздухот. Уста вчасот побегна во куќата или мислам тоа татко ми ѝ го нареди. И уште ѝ рече нешто за што не сакам да прикажувам, но ако мислите дека лажам, не бил јас член на младинската, ќе признаам, татко ми им ја опцу мајчицата на сите агитатори за колективот и притоа Уста си го доби својот дел. Но тоа не беше час за расправии и агитации, пламенот слегуваше над долина-та, никој друг од луѓето не се сврти кон кутриот трак-торист, ниту еден не му мавна со рака како обично што се поздравуваат таквите херои. Сите луѓе беа свртени кон стрикото Аргил и гледаа во него. А тој, ах, стрико Аргиле, стрико Аргиле, – тој што можеше друго да работи освен да делка.
      
     - Така, значи, – процеди другарот Тацко, – така другар Аргиле Костадиноски, ти само молчи, молчи и пукни, – рече другарот Тацко и којзнае зошто со својата силна тупаница се тресна по градите. – Молчи, – повтори тој, – би сакал да знам до кога ќе молчиш.
     - Ах, стопанка и живот наш, – тогаш се јави Коле Брдароски, – ах стопанка и живот наш, ќе пцовисаме како глувци, срцево ќe ни прсне, а збор не ќе речеме... А стопанка и, судбина наша, македонска, луѓе ли сме ние или не сме луѓе, што сме, мајка ли му мајчина и на господ што нè создал, има ли место за земјицава наша во овој свет или да испукаме сите како костени, – сè така пцуеше Колe Брдароски.
     Тогаш стрикото Аргил не издржа. Се исправи, ох, сполај ти господе, пак беше така висок, висок како целото наше племе Костадиноски, највисок од сите, сполај ти господе; ги отвори очите и погледна во луѓето, ги ослободи рацете и замавна со нив во воздухот како да сакаше да летне, ах, тоа веќе беше нашиот стрико Аргил. Можеби не можеше веднаш да прозборува што толку долго мавташе со рацете во воздухот, но ете, излезе и неговиот глас тежок и рапав. Не, тоа веќе не беше нашиот стрико Аргил, тоа не беше неговото лице, неговиот глас. Каде исчезна таа толку блага смеа што некогаш болскаше во неговите очи, каде пропадна тој поглед што знаеше да зборува како човек. Е, стрико Аргиле, добар наш стрико Аргиле, ништо не останало од тебе, – како изгубен стои меѓу луѓето, како некој најтежок крадец фатен во стапица Таков беше и неговиот глас. Рече:
     - Што тоа, другар секретаре, што сите сте удриле на мене, што сакате од мене... Тоа што ви требаше го зедовте. Зошто не ме оставите да си ја гледам својата работа...
     - Слушај Аргиле, слушај брату, – со нешто потих глас изусти другарот Тацко, сето тоа го рече со таков глас, проклет да бидам, другарот Тацко ќе заплачеше ако не беше секретар, – слушај Аргиле, пријателе, – повтори тој, – тоа е твоја ќерка, твоја крв... Таа те бара тебе, таа тебе те чека... Разбери, човеку, таа умира...
     - 
     Стрикото како да се бранеше од студениот дожд, ги испружи рацете пред себе и како да туркаше нешто од себе, како да се бореше со некој лош ветар, со некоја лоша стија што беснееше во воздухот, во него, промрморе:
     – Не, – рече тој со решителен глас спуштајќи ги рацете кон секирата, – јас ја немам веќе неа. Веќе ние не сме ништо... Одродени сме за навек, – рече стрикото Аргил и потоа брзо ја подигна секирата. Ништо веќе не рече. И врнеше, непрестајно паѓаше тој ситен боцлив дожд и никако не можеше да знае човек дали тоа пролетта доаѓаше или тоа беа првите дождови што ја навестуваа зимата. Насекаде наоколу се молкнеше боцливата темница, а сите дрвја во градините изгледаа искршени и испаѓани на земјата. И врнеше, непрестајно врнеше, најпосле дојде ноќта и насекаде наоколу завладеа глувотија и мрак. Само понекогаш во тие мртви мигови на ноќта од онаа страна на стриковата куќа, каде што беше плевната, доаѓаше слабиот и немоќен глас на братучеда ми Агатија Костадиноска. Таа, не да ја фалам, ама беше како зрело грозје и исто така ѝ светкаше погледот. Беше тоа добро момичиште и човек можеше да го изеде како јаболко. Тоа што се случи со Агатија, за тоа не би можел јас многу да ви раскажувам, Сигурно за тоа повеќе знаеше сестра ми Уста, но таа молчи, не сака ни уста да отвори сестра ми Устијанка. Јас само си спомнувам за оној пролетен ден, но можеби веќе беше лето, во гради ните се појавија зелени плодови, – не – не, сигурно беше пролет, зашто во таа пролет сестра ми Устијанка, Агатија и јас, се разбира, почнавме да се чешкаме над и под пазувите, и ете, таа пролет, тој ден, кога се враќавме од градот каде што бевме на некој народен митинг, – ох, што беше убаво, што бевме среќни, видовме жени во панталони и уште стоевме до самиот другар Антомија Ашталко, целиот со ремења и пиштоли преку градите, ох, каква среќа: – и, ете, во тој среќен ден кога се враќавме, бевме уште порадосни затоа што со нас беше и другарот 
Лако, првиот претседател на младината, освен него со нас доаѓаше и некој истакнат агитатор од околиското, кого го викаа Другарот. Е, точно за нeго сакам да ви раскажам, зашто тој, да оди по ѓаволите, се загледа во Агатија и, триејќи си ги надуените и крвјосани очи, рече:
     -	Ако смеам да констатирам, прво и прво, најважно што може да се земе во основата на нашата линија, – рече тој, – убав кадар сте имале на теренов, другар Лако Антониески, и тоа е само за пофалба од точката па нашето гледање како активисти... Јас за тоа лично ќе поразговарам со другарите, за тоа неизоставно ќе забележам, неизоставно.
     Другарот Лако Антониески целиот се топеше од среќа, ги собра рамениците како нечесна жена, почна да ги трие рацете, па потоа најблаго се насмевна и, колку што можеше помило, рече:
     - Ах, другар Пилипиле Велјаноски, како вие ги уочувате проблемите, ах, какви очи, каква глава, какво активистичко срце... Другарката Агатија Костадиноска е примерна младинка, другарката Агатка ќе биде наш иден раководител... Ние сосема сметаме на неа како на наш млад кадар... Таа идејно високо се залага како млад човек...
     - Ете во тоа е и најважното, – заклучи Другарот не испуштајќи ја од око Агатка. Ах, мајчицата негова, не, не го мразам јас него и не го пцујам јас него, – но тој негов глас, тоа негово одбивно гласиште не се слушаше. Уште повтори: – Младите е потребно да се фрлат во огнот на нашата изградба, – рече со повисок глас и притоа сосема намерно се накашла голтнувајќи ја братучеда ми Агатија. А Агатка, и таа беше лисица. Агатка погледна во Другарот и чинам ја поткасна устата. Тогаш другарот Лако пресреќно рече да побрзаме за да ги оставиме Агатија и Другарот и притоа додаде дека треба да запееме некоја ударничка песна која ќе грми. Уста и јас, се разбира, никако не сакавме да пееме, а ако ми беше некаде поблиску и постариот брат, е сигурно тогаш ќе се нафрлев на нашиот претседател Лако. Вака моравме да молчиме и да лутаме како изгубени низ градините.
     - 
     Тоа беше тој ден и јас ништо потоа не можам да знам што се случи со братучеда ми Агатија, зашто веќе не одев на конференции. Но сигурно нешто се случило, – зашто тој ден, тоа беше во зимата, беше паднат голем и тежок снег, тој ден стрикото Аргил ја извади Агатка од својата куќа и со немтурест глас и рече:
     – Отсега ти веќе не ќе живееш во мојава куќа... Ќе живееш во плевната заедно со стоката...
     Ништо веќе не рече стрикото Аргил. А и Агатка молчеше. Можеа да се видат само нејзините крупни кафени очи како силно горат и како сиот тој убав пламен од нејзините очи вчасот гаснеше под тешкиот снег, се губeше во студената белина. Стоеше пред својот татко како некоја животинка око не тргнувајќи од него, загледана во неговото лице, во неговата гуња; во сè беше на него, око не тргаше, како да сакаше сè добро да запамети на лицето од својот татко. Но стрикото Аргил за сето тоа време ниту еднаш не погледна во неа, ниту еднаш не крена око од снегот; којзнае каде луташе неговиот како волк гладен поглед. Насекаде наоколу беше само снег. Потоа тој исто така полека и мирно ги извади ножиците од својата пазува и како лош лозар до корен што ја зарежува лозата ги пушти врз Агаткината глава. Таа и тогаш не се помрдна, само одвај, речиси незабележливо ги собра рамениците, можеби ѝ пристуде, но потоа повторно стоеше сè така како вкопана пред својот татко, стоеше не трепнувајќи, не помрднувајќи се од местото, оставајќи го сосема да ја истриже. Ни за целото тоа време таа не се одлепи од своето место. Но кога нејзината глава остана чудно мала и бела, кога ја удри студот на снегот, тогаш таа брзо – најбрзо што можеше ги откопча своите раце од градите, си ја покри главата со дланките и како избезумена се зададе низ дворот, трчаше на сите страни, ја бараше патеката за кон плевната. Господе, колку преплашено бегаше, колку немоќно се влечкаше низ снегот, се молкнеше низ него, одеше на коленици, пропаѓаше во снегот. Одеше и со широко отворени очи се обѕрнуваше кон стрикото Аргил, – се чинеше како да бега пред 
глутница волци што завиваа. Одвај се довлечка до плевната се така не иставајќи ги рацете од својата глава. Тука беше и мојот татко и тетинот Стојан, тука беше и вујкото Тоде, нo никој од нив не рече ништо, никој не отвори уста, – прoклето да биде целото наше племе кога молчи, кога се судиме самите себе со гласот на нашиот предедо Костадиноски. Проклети да бидат сите што стоеја така отстрана стуткани во своите гуњи, со мижурливи очи полни со снег. Така и гледаа додека Агатка се прпелкаше низ снегот. Неа никогаш веќе не ја видов надвор од плевната
     Тоа беше во зимата, таа година зимата траеше подолго – чинам многу подолго од секоја друга зима пред тоа, – а потоа дојде пролетно време, никој сосема не знаеше какво беше тоа времиште што дојде над долината. Точно таа пролет, а можеби сето време се претвори во зима, стрикото Аргил ги исече сите дрвја во градините и почна да ги делка колците. И секој ден од утро до вечер беше само над тие трупишта и се поостро и поостро ги зашилуваше.
     Гласот што доаѓаше од плевната вчасот ја задржа неговата секира во воздухот, тоа беше Агаткиниот глас, таа викаше по него, го молеше, го преколнуваше да појде кај неа во плевната.
     -	Само тебе те бара, – рече другарот Тацко, – никој друг не гледа, не слуша...
     Стрикото сега пак стоеше така висок и со искршени раце, со раце што не знаеше каде да ги стави.
     -	Таа можеби нема да ја преживее ни оваа ноќ, – рекоа луѓето, – можеби нема да ја раздени...
     Стрикото со тешка рака го избриша своето потно чело, се загледа којзнае зошто нагоре кон небото. Тоа не се гледаше, но тој подолго време остана загледан кон небото. Можеби ја бараше стрината Аргилица, таа беше одамна умрена и тој сите тие години остана сам и сосема така го живеше животот; ги растеше децата и ја гледаше куќата. Малку беше чуден стрикото Аргил, чуден селанец 
што не се прежени. Но, за тоа тој никогаш не зборуваше, ниту пак дозволуваше некој за тоа да му проговори.
     -	Ја имам јас мојата Агатка, – ќе речеше не без гордост понекогаш и тоа беше сè. – Но сега молчеше како исечено дрво, отсутно загледан во небото. Потоа погледот го запре пред куќната врата каде што беа двете помали стрикови ќерки. Гледајќи во нив, тој како за себе рече: – Јас сум татко за сите деца... Не оставам лоша крв да ми се помеша во куќава, – рече решително и повторно се наведна да делка.
     Тогаш луѓето го оставија и појдоа кон плевната. Оттаму веќе не доаѓаше ни Агаткиниот глас. Луѓето застанаа пред плевната и чекаа. Најпосле излезе другарката Ламбевица Ристеска, првиот претседател на Афежето во наша Паксвелија, и со солзи во очите проговори:
     -	Пустото малечко се роди живо, – а пред тоа доаѓаше силниот глас на новороденчето агитаторче, таа го држеше стиснато на своите гради и сеедно зборуваше: – Пустото остана живо, – шмрчкаше претседателот на Афежето. Тогаш луѓето откорнаа една леса од стриковата ограда и на неа молкум го положија мртвото тело на Агатка. Тихо, речиси бесшумно, потоа и мажите и жените и старците и децата појдоа кон месната канцеларија да се поздрават со мртвата другарка Агатија Костадиноска
     Стрикото Аргил и тогаш кога го чу детскиот глас и кога го чу редењето на Ламбевица Ристеска, не крена глава, не ја остави секирата. Но откога луѓето беа далеку, откога луѓето беа изминати, тој веќе не издржа. За да може на глас да залипа како човек, за да може на сиот глас како човек да си го отвори срцето, ја стави својата лева рака на трупот и најсилно што можеше замавна со секирата врз неа И тогаш како ранета ѕверка се струполи на-земјата, залелека, тихо, придушливо, почна да се превртува по целиот двор влечејќи се кон плевната Таму остана цела ноќ да лелека, да ја гризе земјата под себе. Сам.
      

„ГУБЕЊЕТО НА ВОДАТА“
     Тоа беше во онаа година кога и небото и земјата ги стопи еден голем оган, кога сите тишки од земјава излегоа на видело и со глас како човек пропискаа, беше тоа ден спроти Петровден кога почна да се губи водата...
     Сега селото беше сосема пусто, празно: се чинеше дека во него веќе никој, никој не живее. Меѓутоа, насекаде по селските сокаци можеа да се видат старците како со своите уморни погледи силно зачадиле кон чистото лице на младото сонце. Старците беа слични на исфрлени крпи што изгоруваат во правта на земјата Сè крај нив беше пусто. Само повремено можеше да се види како во нивната близина се вртоглави по некое живинче пијано од топлината на воздухот. Тоа беше сиот живот во селото. Веќе никој и од никаде не доаѓаше во селото; ниту од полето ниту од градините да се појави жив човек. Сè исчезнало, изминало, живот што просвирел под стреите, што искапил во некоја пролет, што, ете, понекогаш пак се враќаше заедно со сонцето за да ја потпали старата земја, за да го разбранува скаменетото срце на мајките и татковците... Сето тоа беа само спомени од еден живот што профучил.
     Воведа Иваноска веднаш штом ќе се запролетеше, веќе уште првиот ден кога ќе ѝ потропнеше младото сонце на нејзиното мало зачадено прозорче, таа бргу ја напушташе куќата и со насмевка се појавуваше пред куќниот праг. Старицата по цел ден остануваше на тоа место и ништо не можеше да ја помрдне сè до првата приквечерина. Ете оттука пак можеше да се гледа сè: реката, градините, полето, ох, сосема се од околината беше во 
нејзините очи. И не ретко се случуваше изутрина така седната пред куќниот праг да падне во голема мисла од чуда што стануваа наоколу. Растеше црвена трева, светкаше земјата, на гумното од којзнае кога оставени зрнца класаа, се појави цвет од праска, змиино цвеќе, и сè такви некои работички необични и непознати. Понекогаш кога со денови не ќе наминеше жив човек низ патот под куќата, таа за сите тие неразбирливи нешта се осмелуваше дури и со сонцето да размени по збор-два, да праша што се случува со земјата. Но најчесто Воведа Иваноска за сите тие работички и уште за сè друго долго и занесено си прикажуваше со малите пиленца од таа пролет што во тие денови се појавија некаде откај плевната.
     Во изутрините кога од гумното ќе се појавеа заџивканите и весели пилчиња, Воведа Иваноска се стопуваше од некоја неискажлива среќа: во тие мигови старицата забораваше на чудните и необични форми на предметите што ја сплеткуваа, веќе ништо толку многу не ја мамеше како овие слаби, цивкливи гласови. Таа со милозлив глас ги собираше околу себе на прагот, им зборуваше како на дечиња, како на свои, а притоа непрестајно расправајќи се со нивната мајка што беше толку многу проклета.
     – Така, ти, така, ќе речеше Воведа Иваноска, чувај ги сега, а тие пак еден ден самите ќе ти одлетаат и не ќе ги видиш кога; како во сон, ќе исчезнат така како и никогаш да не биле твои...Еден ден тие сами, – Воведа Иваноска никогаш не одеше докрај со своето прикажување, се чинеше, нешто неречливо држи во своите суви гради.
     Потоа за час ќе ги оставеше пилчињата и мачејќи се да ги отвори своите стемнети, слаби очи, таа се загледуваше кон градините и сега сè, сè ѝ беше познато и блиско. Дрвјата беа расцутеле, целото небо распукнуваше од топлата смеа на новите цветови, од некаде доаѓаше мирис на унапов цвет, се слушаше ѕунење на јата пчели. А можеби сето тоа беше само игра на сонцето застанато над Исвалдовите лозја.
      
     - Се како некогаш, промрморе Воведа Иваноска, сè како некогаш... Градините, дрвјата, пчелите, сонцето, Исвалдовите лозја, сè – сè, исто, како времето да не се помрднало од своето место... Тогаш старата повторно се свртуваше кон пилињата и, како да ја разбираат, ќе им речеше:
     - Време си е време, кутрички мои, туку ништо не се менува. Ќе биде зиме, ќе дојде пролет, ќе настане жега, ќе почнат дождовите... Време, се враќа тоа, само луѓето не се враќаат, со нив е поинаку, како без срце изустуваше.
     Откако ќе ги искажеше овие зборови, старицата, речиси, занемуваше. Потоа наполно замолчуваше. За целиот ден веќе уста не отпораше. Така стемнета крај куќниот праг седеше како закована и постојано и неопределено со погледот луташе наоколу како да го одмотуваше златното клопче на сонцето. Сигурно веќе не ги слушаше и тие итри, живи гласови на пилчињата, веројатно веќе не мислеше ниту на цветовите, ниту на пчелите, – некаде далеку гледаа нејзините стуткани старечки очи. Сè така нема и далечна, темна како водите на есенските дождови, сè така додека целата околина не потонеше во вечерната сенка, старицата остануваше крај вратата. Тогаш, кога се наоколу беше мртво, Воведа Иваноска тешко се одлепуваше од прагот и повторно со темницата се вовлекуваше во куќата.
     Еден ден, сепак еден ден Воведа Иваноска не издржа. Еден ден кога заронеа дрвјата, кога насекаде наоколу мирисаше на унапов цвет, кога ѕунеа јата пчели, еден ден кога пилчињата којзнае како сосема се одделија од својата мајка и како кај друга мајка се изнаредија во скутот на старицата, тој ден Воведа Иваноска се испушти како затната вода Искажа:
     -	Никако не можам да знам што се случи со луѓето мои... Мислам како вчера да беше, како овој час, како да не беше вистина, како да ќе се вратат...
     Пролетниот ден топол и долг како смок го стегнуваше селото. Сонцето сè пониско слегуваше над куќите, 
пржеше, мирисаше на пожари. Старата мило ги погали пилчињата и им рече:
     -	Беше тоа во онаа година, во онаа година кога зафати огнот, беше тоа во онаа година кога се изгуби водата... Постариот син, Евтимко, ми беше веќе оженет, уште за време на војната, а помалиот, несреќникот, Глигорче му беше името, тој сè уште лудуваше... Еден ден така и така, вели детето, ќе се женам со Василка Костоска, така решија другарите, линијата вели жени се за другарката Василка Костоска...
     Една голема, тешка солза се стркала по сувото лице на Воведа. Една солза како да беше брана со денови и ноќи, со месеци и години ѝ се затркала, ја раскрвари по лицето.
     - Ама пустиот стар, пак ѓавол му влезе и нему, сосема се поштукна во умот. Така и така, исто тој, поздрави ја ти твојата линија од Коруна Иваноски и нека знаат сите дека таква расипница не ќе ми влезе во куќата додека стои глава на овие раменици... Отворено се знае вели уште стариот, отворено се знае која е таа.. Ќерка на Андрета Костоски и спиела со цела планина. Таква крв не е здрава. Такво семе подалеку од куќава наша.
     - Добро, вели Глигорче и се смее како враг, се така си приспомнува мајката, добро вели и се само се смее, смешен беше тој, пустелискиот, ист како вујка си Јакима Колески, – добро, старче, вели Глигорка, тогаш да се поделиме, вака нема живот. А колку за семето, да знаеш, тоа е чисто, пролетерско, и крвта ѝ е здрава, револуција..
     - Да се делиме, тешките вилици на Коруна Иваноски како дебел мраз искрцкаа, одвај се раздвижија лево десно, – што има ти да делиш, процеди старецот, – сево ова е моја пот, сево ова со мои раце сум го грнел... Од олкав цел живот... Сето ова е моја крв – кој ќе биде со мене, негово ќе биде... Ете така.
     - Ништо мене не ми треба, пак Глигорче вели така смеејќи се, чесен младински збор, сосема ништо... А колку за стоката и не мислам, јас по душа целиот пролетерска класа, само една собичка ми е потребна за да се приберам, само толку...
     - 
     - Не, ништо, побрза да одговори таткото, ништо, таа не во моја куќа. Никако, будала еден, пресече стариот.
     - Добро, му врати Глигорче, тогаш ќе направиме како што е по законот, а колку на пат да ме оставиш, поминаа тие времиња. Точка.
     Земјата почна да испукува, не се одеше по земјата, земјата почна да голта живи луѓе, се изгуби и водата, дрвјата почнаа да паѓаат и плодовите да се ништат, живината да пцовисува.
     - Најпрво цркна белиот коњ на Евтимка, коњчето Соколе. Потоа се изјалови кравата и бунарот се исуши... Невестата Евтимова како скинат лист се исуши, не можeшe да задржи рожба... И лозјата нзгореа и полето и житата
     - Што ќе биде со времето, мисли стариот, сон не остана во него, – што станува со времето, каде се изгуби водата...
     - Ништо не е со времето, пак му вели Евтимко, постариот син, ништо не се случи со времето. Со луѓето нешто стана, какви луѓе ни живеат во куќава, под еден покрив, вели Евтимко болен и изгорен од сè што го снајде.
     Стариот точно тоа како да го мислеше, како сите тие мисли да му тежеа на срцето. Откако таа стапи во куќата, мислеше, сè се испусти. Враг ти живее в куќи Коруне Иваноски, му светна, жив враг в кланик ти седнал, корни го!
     Никој не знаеше што ќе биде со времето. Корун Иваноски и постариот син ја впрегнаа двоколката и право во Меглење кај бајачката за да побараат спас.
     -	Каков спас, будали луѓе, им рекла, в куќи ви живее ѓавол... Одете и исчистете го и господ ќе ви помогне!
     И тоа го знаеше Корун Иваноски, сè веќе тој знае-ше. Треба да се чисти тоа расипано, копилско семе, да се искорни... Побелен, со полни гради жешка прав се врати во куќата. Во ноќта за да не го видат луѓето. И три дена и три ноќи потоа остана нем и пуст, се затвори во својата соба, го потпали кандилцето пред светецот и почна 
да измислува одмазда. Како да се одмазди, како да се спаси? На третиот ден го пробуди гласот на Евтимка.
     -	Татко, му вели целиот црн и во бес, татко, опљачкани сме...
     – Како – рече таткото загледувајќи се во очите на светецот, зборувај, промрморе стариот, се прекрсти и излезе.
     Глигорче пак по линијата го собираше народниот ОТКУП. Собираа жито, маст, месо, коњски опашки, семиња, компири, јајца, сирење, грав, брашно, се собраа. И што имаше и што немаше. Колата по него и од куќа на куќа како господар, тој самиот си земаше се како што беше по списокот.
     - Корун Иваноски, читаше Глигорче, и никако да погледне во татка си, Коруне Иваноски, повторува, долго не си ги исполнил своите обврски спрема општото дело и од следните причини народната револуција на лице место 80 килограми чисто жито за семиња, 50 килограми сува пченка, грав исто толку, една канта маст и едно теле од името на народната власт, искажа другарот Глигорче, си го поднаводени моливот в уста и стави точка Потоа мирно го крена погледот кон куќата и на прагот го виде таткото со раце стегнати одзади, без крв во лицето и со нож во очите; но тоа многу не го возбуди Глигорчета, видел тој пострашни муцки, сите газди беа такви.
     - Ништо, рече Глигорче, да почнеме, татко... Најпрво со житото.
     - Не викај ме така, процеди Корун, јас не сум ти татко, ти не си мој син...
     - Добро, рече Глигорче, личните интереси настрана... Ајде отворај го подрумот... Не, најпосле Корун Иваноски не издржа, се оддели од прагот, направи еден чекор поблиску до Глигорчета и вдавајќи му се право в лице рече:
     -	Каков си ти, каков, кучкин, каков изрод си ти... Што има во тебе, крв или отров, бог или ѓавол, каква е твојата вера, проклетнику, зборувај!
      
     На Глигорчета не му се брзаше со одговорот, стариот излудуваше. Како заклан лелекаше, прскаше. Глигорче, како да се исчудува, вели:
     -	Колку за тоа, старче, за да го умири рече Глигорче, ако пак вистината ја сакаш, можам и да ти одговорам, рече Глигорче, колку за тоа треба да знаеш дека во мене не тече никаков отров туку света револуционерна причесна, да знаеш, јас нова причесна примив и точка. А колку за верага ова ќе ти речам за да запомниш – мојата вера е партиската, друга вера во мене не ќе најдеш. Толку, колку да знаеш, вели Глигорче и појдува. А за бога одамна сум заборавил, толку колку да знаеш. – Мојот бог е народот.
     -	Безверник, процеди старецот, Јуда Искариотски, избезумено промрморе, ѓаволски сине, проклет, проклетство на сиот твој род...
     Ама Глигорче веќе не го слушаше стариот, тој сам слезе во подрумот по жито. Знаеше Глигорче во која дупка е прикриено секое зрно. Ја подраскопа земјата лево и десно и ги изнајде скривниците на жито.
    Корун Иваноски и Евтимко– постариот син, за сето време додека Глигорче го прекопуваше подрумот без збор, неми гледаа во секое негово движење. А кога тој се наведна над скриениот сандак полн со чисто жито, во еден миг над него паднаа рацете на таткото и братот. Два ножа длабоко и силно го удираа по слабините и грбот, тој не се ни сврте, како покосен падна над житото. Потоа дури кога веќе сосема се губеше пламенот иа неговите весели очи, потоа дури се посврте и еден мал миг се загледа нагоре, го виде таткото и братот со ножовите в раце. – Татко, како да рече, брату, зар вие, како да искажа, а можеби ништо не изусти, удри во земјата како да паѓаше од многу високо и потоа како земја занеме веселото лице на пусти Глигорчета Иваноски.
     Тоа беше во онаа година кога се запали и земјата и небото, кога пропискаа сите земни суштества, тоа беше ден спроти Петровден, тоа беше онаа година кога почна да се губи водата, мрмореше старата, а веќе од сите страни 
беше опколена со мрак. Тоа беше пусто таа година, повтори и за првпат не се прибра во куќата. Се чинеше како некого да очекува, се чинеше некого вистински чека.
     Насекаде наоколу беше падната длабока ноќ. И беше глуво. Воведа Иваноска со своите пилчиња во скутот уште долго, долго остана на куќниот праг.
      

„ФОРТУНА“
     Беше при крајот на февруари и почетокот на март кога во долината надојде некој залутан ветар некаде од зад Петринските планини. Доаѓаше обично изутрината и потоа непрестајно по цел ден дуваше од сите страни па селото како да бараше нешто изгубено по куќите. Кога доаѓаше овој ветар некоја чудна леснина ја исполнуваше околината; човек можеше да помисли дека дошло времето на големите преселби; дрвјата се издигаа кон небото, реките доаѓаа поблиску до селото, замрените покриви на куќите се будеа, а олуците светкаа како да процутуваат. И самата земја се ослободуваше; со нечујна команда ги разместуваше предметите на нови места во просторот. Во тоа време стрикото Бурле нешто почна да зборува за чудни привидувања
     – Убаво си думам јас, – страсно и дури занесено прикажуваше стрикото Бурле, – си думам јас, луѓе мои, како може тоа да се случуваат такви чудни работички на земјава... Еве, ова дрвце, – тој покажуваше на младата јаболкница зад куќата, – ова дрвце јас со мојава рака го засадив преткуќи, точно крај вратана, а, ете, сега, тоа заткуќи... Како може тоа, забога, – се исчудуваше стрикото Бурле. Се разбира, никој не веруваше во стриковото прикажување, сигурно тој бил пијан оној ден, – но никој не се осмелуваше да го прекори за лагата, зашто тие денови на сите им се чинеше дека животот е прекрасен. Беше поинаков од оној што нè заробува во темните колиби, што ни го одзема виделото од очите. Тоа беше сосема друг ден, друго небо, дури и долината на мигови се чинеше е друга, непозната. А, пак, ако се погледнеше од Шапчевото ритче надолу кон градините и езерото, тогаш 
тоа беше бескраен широк свет. Најпосле, луѓето излегоа од куќите, ги отворија своите усти и почнаа гласно да дишат чист, топол воздух.
    Само во куќата на Исаиловите, на Тренета Исаилоски, не беше сосема така тој мартовски ден. Кога снегот почна да прокапува во малата вишнова градина пред самата куќа крај коренот на едно дрво, склопчена како мала животинка, ја најдоа мртвата невеста Петрана Исаилоска Колеска. Од кога таа тука останала, никој не знаеше сосема точно, но колку што си спомнуваше нејзиниот маж Трене Исаилоски, можеби таа тука се затекла уште од првите денови на зимата кога зафати фортуната.
     -	Можно ќе да е од тоа време, – промрмори младиот маж отсутно загледувајќи се во црниот труп на жената.
-	Можно ќе да е оттогаш, – повтори тој притоа непрестајно потрепнувајќи со своите мали, игриви очиња. Потоа си ја почешка нечистата брада и како да се премислува за нешто сосема тивко како за себе изусти: – А ете, јас пак думав таа си пошла, – рече се така чешкајќи си ја брадата, – а, ете, пак, таа не пошла, – додаде со мирен глас, како ништо да не се случило со неговата жена.– Не пошла, чудна работа...
     Си извади малку тутун од ќесето што му висеше околу вратот, завитка во парче од весник и сè така мирно рече:
     - А ако е за вистина и чудна женица беше Петранка Колеска, бог душа да и прости, многу чудна, кутрицата...
     - Но зборувај, – тогаш му се сврти другарот Тацко, –зборувај што се случило, Трене Исаилоски.
     Човекот се правеше како воопшто да не ги чул тие зборови на секретарот, исплука низ своите жолти заби, одненадеж; испушти некаква неразбирлива насмевка на своето лице, којзнае зошто сè се смееше, и сè така поднасмеан, процеди:
     -	Ништо, другар секретар, јас уште овој ден ќе му јавам на Трипуна Колески, таткото нејзин, за да си ја закопа... Така е тоа со нас луѓето, – Трене Исаилоски уште почна да разврзува за животот, исплука и, ставајќи си ги рацете одзади, сакаше да појде.
      
     - А не така, Трене Исаилоски, – го задржа гласот на Тацко, – ќе треба малку да позборуваме... Како тоа, – веќе не издржа другарот Тацко, ќе му јавам јас на Трипуна Колески, татко нејзин, за да си ја закопа... Но, не оди така, братче, во денешно време. Револуцијата се грижи за секој наш граѓанин... Ќе поразговараме ние за сите работички, малку како луѓе, Трене Исаилоски.
     - Што тоа, другар секретар, – малку позачудено праша младиот маж, – што би имале тука да прикажуваме, живи бога... Само би губеле време. Работата тука е сосема јасна...
     Другарот Тацко со мака се одлепи од своето место и, како да се брани од топлиот налет на ветрот, со при-давен глас праша:
     -	А што е тука јасно, Трене Исаилоски, што воопшто тука е јасно... Зборувај, другару, како тоа се случило, – рече секретарот.
     Но Трене Исаилоски никако не сакаше да брза во зборувањето. Долго-долго си ги токмеше усните, тешки како два мртви воденички камења. Сè на него беше како во првиот миг кога ја најдоа Петранка Колеска. Истите тие мали игриви очиња длабоко всадени во набумбареното лице, образи виснати како прекиснато тесто, носот исто така мал и набиен во месото, устата тркалеста и подотворена, постојано задимена, – ништо за господ еден, ништо за сето тоа време не се измени на него.
     - Ќе зборувам, зошто пак да не, – најпосле рече и збор по збор се чини раскажа за сè што знаеше.
     - Тоа беше веднаш по нашата свадба, – соопшти Трене Исаилоски – Гледам јас со Петранка Колеска не е работата како што треба, има нешто. Ја прашувам јас неа како било и што било, а таа се молчи, така само молчи женичката и ден и ноќ. Прашувам јас како нејзин, а таа молчи и само молчи... Работата си беше јасна... Знаев јас, ама неа ја прашував, од неа да чујам... Гледам нема живот, си велам, брате Трене, чисти ја оваа несреќа уште од самиот почеток, дај ѝ го пратот на оваа кучка... Така ѝ направив. А не ја карав, ни рака не кренав на жената. 
Само ѝ реков онака по човечки: Петрана Колеска, свршен е животот наш. Собери си ги парталите и надвор од мојава куќа Оди да не се срамотиме како во стари времиња, зашто ние ја разбираме борбава... И таа, жената, за вистина, мирно си појде, си ја разбра кривицата како човек, – рече Трене Исаилоски и потоа премислувајќи се еден час, сосема тивко, како за себе, проговори:
     -	Е, тоа што отпосле се случи јас не го разбирам, немоќно ги собра рамениците како човек на кого му пристудело, повторно се загледа во жената крај коренот на дрвото и, нишкајќи ја главата неопределено лево-десно, рече: – Никако не разбирам што се случи со Петрана Колеска... Тоа беше на трети ден откако појде од куќата, се присетуваше младиот маж. – Во ноќта. А времето зимно. Едно лошо време, чиниш ќе ја преврти земјата. Слушам јас некој удира, се превртува пред влезната врата на куќата. Си помислив некоја животинка бега пред фортуната. А ветрот пишти како поулавена дивина. Ќе искорне сè од градините. Ќе свирне фортуната низ голите гранки на дрвјата, а по неа доаѓа некаков познат глас. Некој довикнува во ноќта, гребе по вратата, се причинува некој расплакува, човек ли е тоа, ветрот ли е тоа, живинка ли... Се така доаѓа тој глас. Кој ќе биде, се исчудувам и станувам да видам. Уште да не им поверувам на своите очи. Пред вратата стои никој друг, туку самата Петрана Колеска... Ја гледам целата премрзната цвокоти со забите, се влече низ снегот, а со рацете ми ги обгрлува нозете, ме зграпчува најсилно што може, не ме пушта, како со канџи ме држи. А пак некој глас, чуден глас, господ ќе знае од каде и како.
     – Не оставај ме, златен мој, – лелека Петранка Колеска, ќе ти бидам роб за целиот живот, врзи ме за дирекот кај кучињата, не оставај ме, брате Трене Исаилоски, не можам јас жива кај моето татенце Трифун Колески, ќе ме заколе пред цел свет.
     Човекот ја стресе главата и со некој подруг глас, сосема тивко му се обрати на секретарот. Рече:
    -	А никако не разбирам што се случи со женичката. Како можело три дена да седи пред вратата во снегот.
      
Нема што, се смилував јас. Ја пуштив в куќа.. Ја оставив да живее во долната соба.
     Потоа помолче, си завитка уште една цигара и со истиот тој изменет глас промрморе:
     -	А потоа, другар секретар, потоа јас не знам кога си отишла, што знам – живееше или не живееше во собата...
     Еден миг подоцна тој се загледа во лицето на секретарот, другарот Тацко, и првпат со некаква матна светлина во очите рече:
- Тоа е вистината, другар секретар... Зима беше...
     - Зима, – суво рече секретарот и потоа како нем, како пресечен – на половина стоеше крај коренот на тоа дрво. Повеќе никој ништо не рече.
     А беше пролет, се разбудуваа мртвите покриви на куќите, селските олуци како расцутени болскаа и сè се раздвижи наоколу... Пролет беше. Најпосле и луѓето излегоа од своите куќи, ги отворија устите и почнаа гласно да дишат чист, топол воздух.
-	Умрела Петрана Колеска, – рече некој.
-	Бог да ја прости, – рече друг, – сите ќе умреме...
Умирачките само што почнаа да доаѓаат.

„БОРБА ПРОТИВ ПОЖАРИТЕ“
     Ете, најпосле, стигна еден кадар од месната. Другарот Раштаков специјално и особемо за борба против пожари.
     Веќе беше есен и дождовите почнаа непрестајно да ја минираат големата земја. Но самиот проблем, како што се покажа, беше обилен, а уште од точка на перспективата на новиот живот, доста сплеткан. Потребно беше, неизоставно потребно беше, на самото место студиозно да се седне и проблемот во сета своја целост да се растресе, то ест, да се согледа.
     Сега сите очи беа свртени кон другарот Раштаков. Тој за луѓето беше единствениот спас. И добротвор и уште слично, но, тоа не беа достојни импња за партиен човек каков што беше другарот Раштаков. Замислете, некои во него гледаа светеци така го викаа, – мораме да признаеме дека сето тоа не беше наместо; сето тоа беше подалеку од линијата. Но никако не може да се побие мислењето дека другарот Раштаков ие беше токму единствениот во тој поглед. Тоа мораше да се признае. За да живее и работи, за да твори и измислува; ни лево ни десно, на другарот Раштаков му беше отворена големата и нова куќа на бившиот кмет. Се разбира, другарот Раштаков не беше сам, сосема сам. На другарот Раштаков од младинската уште му го придадоа и Кирилета Аносиески кој требаше да се оспособи во локален, иден кадар. Така батулињата, како што ги завикаа луѓето, нашите батулиња, ги зафатија сите горни соби сосе чардакот, заради видикот, и, господи поможи, се скрестија крај малата масичка. Така и почна во основа.
      
     Целата таа година, без оглед на временските услови, другарот Раштаков сосема сериозно легна над проблемот, и за иднината, секако, нужно ќе биде да се забележи, дека нашето батуле ниту во еден час, ниту во еден миг да се расколеба, не дај боже, – никако – никако! Напротив, тој упорно, систематски делкаше над „неколкуте основни линии во борбата против пожарите како соодветство на општонародниот спас".
     Кириле Аносиески не еднаш му ракоплескаше на другарот Раштаков, слушајќи ги неговите пламени зборови. Но имаше часови кога со иста мера сосема отворено и искрено му враќаше на другарот Раштаков на Кирилета Аносиески.
     - Само така, – ќе му речеше, – само напред, ти младо момче, мое момче...
     - Ах, ах, – потоа ќе се пожалеше Кириле за уште повисоко да го издигне другарот Раштаков – како е тоа кај вас просто, обично, како вие, другар Раштаков, едноставно го разбирате човечкото срце, како вие лесно оперирате со народните маси, тие се сите во вашите раце... Ах, боже мој, во часови на крајна искреност Кириле Аносиески можеше да рече и такво нешто, боже мој, но тоа беше од чиста побуда, треба да се разбере чистото срце. Ах, господе мој, како вие зборувате, зборувате, зборувате, – дури се занесуваше Кириле Аносиески и веќе за николку време тој не се преправаше како во почетокот; Кириле Аносиески сега сосема така и мислеше. Сосема.
     - Запомни, – мудро го подучуваше другарот Раштаков, – запомни Кириле Аносиески, – се смееше жолтото перче над челото од другарот Раштаков, – запомни, заменику мој, во основата стојат две тези. Запомни – две тези. Една спроти друга. Првата ги открива пропустите на противпожарната одбрана во ненародните режими и во основа тие најпрво да се изнесат на видело, да се раскринкаат, да се уништат... Запомни, тоа е првата теза...
     Потоа, божем, се сопнал некаде во мислите, полека и замислено ќе ги ставеше рацете одзади, ќе направеше само бавен круг во собата, што на крајот неизоставно завршуваше 
пред вратата. Кога ќе стигнеше до тоа место, веќе се знаеше – дошло времето или за појадување, или, што беше сосема природно, ја чекаше вечерата.
     - Чинам нешто теткицата саботира, – ќе речеше откопчувајќи си го кожното палто за да погледне во џебниот часовник што му светкаше на градите (тоа од времето на претресите – другарот Раштаков не беше лишен од поширока активност), – мислам, повторуваше, таа систематски задоцнува, а тоа не е ништо друго освен живо саботирање... Што мислиш ти, Кириле Аносиески, сум ли во право или не? – прашаше другарот Раштаков со горчина и пелин на устата.
     - Природно, – ќе повтореше Кириле, – природно, вие сте во право. Запомнете, во неа друга крв тече, другар Раштаков, замислете каква гордост, каква среќа, – Кириле почна да купува по некое зборче од речникот на другарот Раштаков, – запомнете, – повтори Кириле, – оваа жена некогаш беше учена само да ја послужуваат, а, еве, сега таа самата... Природно, природно – противречност, другар Раштаков.	..
     Не може да се рече дека другарот Раштаков беше самољубив човек, не, тој просто во вакви мигови се стопуваше, растеше – растеше кога слушаше како напредува младежот. Тој беше човек од жива и отворена природа, тој беше човек за кого новиот живот и новите луѓе беа сè, и, ете, при такви свечености на неговото срце тој дури подзабораваше на јадењето, што очигледно, беше огромна жртва од негова страна. Ќе речеше:
     -	Одлично речено, Кириле Аносиески, сосема добро за почеток, само продолжи и напред. Совршено, Кириле Аносиески, само терај, чекори, гази, – понекогаш другарот Раштаков паѓаше и во оган. Но тоа тој го правеше така, учителски; за да го потпали младото срце, тоа нему му беше далеку од срцето, отрпна веќе, не беше страшна оваа возбуда; сепак, најстрашно беше, најстрашно беше што кметовата жена сè уште ја немаше, а тој гладен, новиот живот му се откриваше под острилото на бричот. Тој на крајот и така заклучуваше:
      
     -	Бричот, Кириле Аносиески, бричот и на машко и на женско што е против борбата, револуцијата треба да е чиста како росата изутрина на цветовите, – ќе речеше другарот Раштаков и вчасот ќе зграбеше некоја од своите тешки чизми и без малку избезумено почнуваше да удира по подот.
     Кметовата жена не си дозволуваше по вторпат да зачука другарот Раштаков уште во истиот миг целата избезумена трчаше штом ќе го почувствуваше тој сладок мирис од пржени јајца со подварени пиперки и уште подмачкани со црно чурилско вино, за вистината, сосема се смируваше, се кикотеше неговото жолто перче над челото.
     - Така – така Сабакоска, – ќе речешс задоволно триејќи си ги рацете, очите му светкаа како запалени, – така – така, – ќе повтореше, – пролетаријатот сака да јаде, – уште додаваше потчукнувајќи се по стомак.
     - Природно, природно, – пак ќе дополнеше Кириле Аносиески подавајќи го вратот од под шинелот на другарот Раштаков, Кириле особено сакаше да се види во овој шинел, и, ете, понекогаш се впикуваше во него, – природно, пролетаријатот сака да јаде, – ќе повторуваше, но тоа беше сè што можеше да се чуе пред јадењето, зашто штом ќе почнеа со првиот залак, тие сосема остануваа неми; – од нивната уста веќе не можеше да се чуе никаков збор.
     Во тие часови, обично, целата куќа ја опфаќаше една тешка глувотија и пустелија. Ништо не шушнуваше, како и да не се дишеше. Дождот се уште врнеше, но сега поредок и поостар, боцлив, ја навестуваше скората зима, но и тој се чинеше како да го изгубил гласот. Градината спроти куќата се покажуваше во чуден неред, сите дрвја беа растурени, исечени, со корењето кон небото, се чинеше дека тука поминал лош ветар и сè запустил. Во сета таа пустелија и глувотија само одвреме навреме можеше да се чуе јачкањето на песовите што беа врзани на дрвјата за да умрат. А можеби тоа не беше нивниот глас, можеби тоа беше глас на оној напуштен коњ што со денови 
пцовисуваше оставен крај гнилиот стожер на гумното. Можеби тоа навистина беше коњско стенкање, зашто во тој час кметовата жена речиси секогаш излегуваше од куќата. Тивко како крадец дојдуваше до коњот и исто така тивко се спушташе крај неговата ничкосана тешка глава. Со нежна рака како човек да милува таа му го чистеше извалканото чело, му ги вадеше сламките од неговата грива, му ги бришеше насолзените очи, – за по некое време сосема да падне на земјата крај коњот. Тогаш жената на глас, незапирливо липаше длабоко и силно од сè срце, со еден неповторлив глас, како нешто најмило да губи во животот.
     Другарот Раштаков и Кириле Аносиески откога ќе завршеа со ручекот, не без интересирање, ја следеа сета таа глетка на гумното. Се разбира, тоа беше дел од нивната работа. Не еднаш другарот Раштаков во прилог на првата теза ќе речеше:
     -	Запомни, – зборуваше другарот Раштаков, – сето тоа е најобично лицемерство, последен обид за да се закачи во новиот живот. Запомни, таа за човек солза не би проронила, такво е нивното срце. Човекот за нив ништо не значи...
      -	Природно, – експлодира Кириле одеднаш, просто немаше време и да размислува, беше вчудовиден од овие зборови на другарот Раштаков, беше сосема победен, чувствуваше должност на коленици да падне пред овој човек, – промрморе:
     - Сосема така, другар Раштаков, таа за човек солза не би проронила... Сосема така, јас со мои очи гледав кога го стрелаа кметот, нејзиниот маж, а оваа жена стоеше како камен, ниту солза...
     - Ете, – продолжуваше другарот Раштаков, – тоа како пример е одлично, така конкретно потребно е да се набљудуваат сите работнички, без исклучок... Во таа насока потребно е да се раскринка и првата теза за општопожарната заштита во ненародните режими, – не без восхит и задоволство ќе речеше другарот Раштаков малку нагоре местејќи си го своето жолто перче... – Да, сосема 
така, противпожарната опасност во услови на ненародните режими се уредуваше на сосема друг начин, паролата за противпожарната заштита се базираше само врз гаснењето, бидејќи средствата за производство и самите произведени продукти биле сопственост на капиталистите, ете, каде било тежиштето, – а луѓето, самите луѓе, што им е за нив! Ете ја суштинската разлика меѓу едната и другата теза, денеска пожарникарската заштита се фрла врз живиот елемент, то ест, врз народните маси. Особено и исклучиво како такви на нив и точка, – ќе речеше потоа другарот Раштаков и повторно малку ќе си го поправеше перчето неизоставно мижуркајќи со своите темно-сини ситни очиња слични на змиски плодови. Ќе фрлеше уште поглед-два низ прозорецот кон гумното и градините, веќе беше приквечер, целата околина тонеше во студеникав мрак, се одлепуваше од прозорецот и повторно правеше круг околу собичката, што исто така, како за ручекот завршуваше точно пред вратата. Тоа веќе беше часот за вечера.
     На малата масичка во котелот со жешка вода, како што зборуваше другарот Раштаков, се вареше рефератот на иднината Уморно трепкаа бледите „основни линии во борбата против пожарите", под теза бр. 2 далеку зад градините сонцето во студени води тонеше.
     Вечерата сè уште ја немаше, на другарот Раштаков часовникот му беше в раце. Гледашe и броеше еден-два, потоа изброеното до шеесст го претвораше во секунди, зашто секундомерот му беше запрен и, сметајќи непрестајно, мрмореше:
     – Пак таа по старо, што мисли таа, еден коњ е таму побитен, пфуј, – не заврши другарот Раштаков и, за чудо, тој ден не ја зеде чизмата, туку за првпат реши да ѕирне долу во куќата, да види што така се вари во таа тишина.
     Во полумракот, неколку гламни пискаа во огништето, без пламен, без оган, во приземната соба тој ја виде подведнатата прилика на кметовата жена и уште насекаде наоколу нејзините деца крај вечерата. Тие одзади де едното, де другото, скришно ја пуштаа раката во тавата 
за да грабнат по некоја ронка од јадењето. Мајката попусто ги караше, тие се така си ги цицаа прстињата
     Кога кај нив неочекувано се појави другарот Раштаков, тие редум занемеа, се здрвија на своите места Прва го здогледа кметовата ќерка, и, за да не писне, си ја стави раката на уста и закачка на сиот глас.
     – Но што, будалице, – рече другарот Раштаков придржувајќи ја, – од што сте се исплашиле, по ѓаволите... Од ова ли врашко палтенце, – рече со прст покажувајќи на своето кожувче и не мислејќи, простонапросто го исфрли од себе. – Ајде, им рече на другите деца, – ајде да поседиме – неговата спокојна насмевка и неговиот потпeвен глас уште ги развесели, ги насмеа. Тие полека-полека му пријдоа на другарот Раштаков.
     Долго, долго потоа Кириле Аносиески тревожно се превртуваше во својата постела. Не му беше нему затоа што таа вечер не доби храна, што едноставно неговото следување другарот Раштаков со широка рака им го подели на кметовите; просто друго го гризеше Кирилета во срцето, ете, никако не можеше да ги догледа сите планови на другарот Раштаков во тој поглед. Иднината на сето тоа му беше матна, – сè ќе нареди другарот Раштаков, секаде тој успева да стигне, пак го посмируваше оваа мисла Кирилета Аносиески. И имаше право Кириле, во сè имаше право што си мислеше таа вечер.
     Другарот Раштаков се врати дури по полноќ и, што беше ново, тој потсвиркуваше. Кириле се правеше дека спие, деќа е мртов во сонот. А веќе изутрината уште рано повторно го немаше другарот Раштаков, на гумното цепеше дрва и гласот челично му ѕвонеше.
     – Работата за мене претставува сè во животот, Василке Сабакоска, – слушаше Кириле и се превртуваше в постела, си ја поткаса најпрво долната, а потоа горната усна Замислете, си рече, ја запознал ѕверот, ја надушил, со мака изусти Кириле тажно мислејќи на кметовата ќерка, шеснаесетгодишната Василка Сабакоска. – Така, значи, Василке Сабакоска, за мене во животот нема ништо освен работата, таа е сè, многу добро, одлично, – сиве 
овие зборови на Кирилета како камбани ѕвонеа во неговата збркана глава. Ништо не разбираше; сè се претумба во младото и по малку заљубено активистичко срце на Кирилета.
     Потоа другарот Раштаков како да заборави на горните соби, ретко некогаш се навраќаше кај Кирилета, ретко некогаш ќе разменеа по некој збор; се тој таму долу крај печката засмеан, расприкажан со златното перче над челото... Зборувајќи ја вистината, тоа беа тешки часови за Кирилета Аносиески, ох, не може и да се помисли колку беа тешки и неподносливи сите тие денови, но тој мораше, тој мораше да истрае, докрај да го истурка семинарот, тоа нему, на крајот на краиштата, му беше школа. И тој тоа, очигледно, добро го разбираше. Реши до крајот да молчи и да набљудува. Откорна една штица од под креветот и ни пет ни шест, се пресели на душемето; ќе го стави увото на отворот и слуша, слуша, слуша, а душата му се топи, душата му се топи, душата му капе, повторно целото негово суштество беше исполнето со свечено блаженство слушајќи го тој глас, тој роден, мил глас на другарот Раштаков. Тогаш сета омраза исчезнуваше од неговото срце. – Ах, ах, не еднаш ќе воздивнеше, ах, каков човек, каков мудар човек, ќе речеше и потоа сето тоа што особено ќе му се допаднеше од зборувањето на другарот Раштаков, по десет, по дваесет пати ќе го изустеше. – Јас се чувствувам слободен да кажам дека близок е денот на нашето сенародно воскреснување, ние воскреснуваме, тоа да се повтори, еднаш – трипати – петпати, ние воскреснуваме, – си повторуваше Кириле, а потоа како зафатен од вода брзаше да ги дограби другите позначајни зборови на другарот Раштаков. И повторно изустуваше – ние отидовме напред, во тоа нема никаков сомнеж, отидовме напред за 360 цели, тоа е факт, ниту во една друга земја во светов не ќе го сретнете соодветното, соодветното за 360 цели... Напред за 360, соодветно, блажено го совладуваше сонот Кирилета Аносиески. И тој, ете, во сонот, исто така занесено го сонуваше тоа место на кое седи другарот Раштаков, печката, Василка 
Сабакоска, куќата, гумното, градината, сè, сè наоколу и тој така за 360 цели нов газда, газдуле Кириле Аносиески. Сонуваше. Ох, еден одамнешен сон на Сандрета Аносиески, таткото, бог душа да му прости, ете, сега му дојде, му се јави на синот негов, Кирилчета.
     Понекогаш во треска се будеше, му идеше да гребе по душемето, понекогаш сакаше да крикне кога во воздухот ќе го чуеше убавото јачкање на Василка Сабакоска крај печката под огромната мрша на другарот Раштаков. Но од сета таа бура подигната во неговото срце секогаш само меур остануваше на крајот. Без сон, прометен мрмореше: природно, природно и ги береше колениците в уста, ја гризеше тезата бр. 2... Зима, студ и глад се вовлекоа во неговите жили слични па корен од шип. Какви тези гризеше, не жалејќи ги, а и самото време не беше погодно за такви работи, веќе дојде и зимата, насекаде наоколу беше паднат голем снег и вистински немаше никаква смисла да се зборува за некакви основни линии и тоа добро го разбираше Кириле, но, што – што, всушност да се работи?
     Ништо, сосема ништо, му светна во една таква ужасна ноќ, ништо, ете што да се работи, ете како да се успее, да се зачекори... Во што да се успее, да се појде, за тоа, да речеме искрено, Кириле не беше упатен во подробности; но многу и не се трудеше, едноставно мислеше, – тоа допрва нормално самото ќе си дојде. Потребно беше тој само да чека, да чека на својот ред. Можеше, сосема спокојио можеше и да прилегне, да си легне, да заспие за 360 цели. Конечно, така и постапи другарот Кириле, се зави и заспа. И точка.
     Пролетта го најде залепен на душемето, под креветот, но тој не малку ѝ се израдува и не малку ја поздрави. Со отворена уста слушаше како се топи снегот, со ококорени очи гледаше како болсливите искапинки. се кинат од стреите, како јурат кон земјата за да ја освојат, за да ја покорат, треска го тресе, а тој стои, чека. Ветрот удира во дрвјата, мирисаше малку со носот, ветрот ги чисти дрвјата, можеби се појавил и цвет, каков цвет, од вишна, 
ах, тоа секогаш го возбудувало, цвет од вишна, на оваа помисла дури можеше и да стане, но сепка се премисли, не стана веднаш, нова дремка го совлада и за'рчка –за'рчка среќно, пролетно.
     Дури во еден вистински пролетен ден најпосле го тргна гласот на другарот Раштаков.
     - Пробуди се, другар мој, помлад другар мој, Кириле Аносиески – другарот Раштаков го потргна за нос Кирилета Аносиески.
     - Природно, – рече несигурно Кириле и му се чинеше оти сето тоа во сон го слуша, а не на јаве. – Природно, си ги протри очите.
     - Природно, другар Кириле Аносиески, сосема природно, – се закикоте другарот Раштаков, треба на крајот да се разделиме... Јас одам понатаму, задачите викаат назад, јас одам, нови луѓе нè чекаат, јас морам да појдам... Ти остануваш, запомни.
     - Вистина е, – помисли Кириле, – тој оди, ти остануваш, запомни... Вистииа е, – се разнежи другарот Кириле Аносиески, му се висна околу вратот на другарот Раштаков и залипа на глас.
     - Да, јас одам, – повтори другарот Раштаков, – одам можеби, засекогаш.
     - В срце, другар Раштаков, в срце ти ќе ми останеш каде и да одиш, – рече Кириле. – В срце за цел живот.
     - Ќе биде од тебе уште човек, каков човек, – сочувствено промрморе другарот Раштаков, си го поднамести перчето на челото и полека-полека појде.
     - Среќно, среќно, среќно, другар Раштаков, – уште долго се вееше Кирилевата рака над чардакот, поздравувајќи го својот сакан учител. Тоа беше тежок и тажен ден за Кирилета, но вербата во некаква идна среќа сè повеќе го обземаше неговото слободно и силно срце.
     Потоа и самиот слезе долу, како пред тоа другарот Раштаков, ископа дупка за да ја закопа пцовисаната животинка, седна крај кметовите и почна да прикажува. Во еден агол веќе петти ден плачеше тешката и како кош трудна девојка, но, природно, животот се покажа посилен 
од сè, дури и од замислите на другарот Раштаков. На петтиот ден таа на себе мило ја почувствува раката на другарот Кириле Аносиески, и, ете, пресекнаа солзите, се потсмевнуваше.
     – Сè ние ќе наредиме, – мрмореше Кириле Аносиески, – ништо од тоа, другарот Раштаков и јас иста линија... Сè ние ќе наредиме, ќе наредиме како што нема во целиот свет за 360, – се занесуваше среќното и младо срце на другарот Кирилe Аносиески.
     На малата масичка во котелот со жешка вода, како што зборуваше Раштаков, се вареше рефератот на иднината. Уморно трепкаа „неколкуте основни линии" под теза бр. 2. Потоа еден ден појде и Кириле. Ноќ беше кога дојдоа пожарите.
      

„ПЕПЕРУГА СО ЗЛАТНА ПРАВ“
     Сигурно јас бев најслабиот човек во целиот наш крај, најслабиот и најзаљубениот од сите момчиња во долината. Ама братучед ми Лем беше уште послаб од мене, тој сигурно беше најслабиот човек во целиот свет. Најслабиот во целиот свет и најзаљубениот од сите момчиња во светот. Лем беше најзаљубен во сите континенти. А веќе кога почнавме да раскажуваме, тогаш да ја речеме целата вистина, – Лем братучедот Лем, беше малку и неразумен, кога тој ќе се вљубеше, тогаш немаше спас. Тогаш тој сè можеше, не ретко си го забораваше и своето, име, забораваше оти е маж, о господи, забораваше на честа од целото наше колено, се фрлаше под нозе понесен од својата љубов.
     Од него веќе од поодамна дигнаа раце сите, сите од нашиот род. И стриковците и вујковците, не го сакаа дури и другите братучеди, речиси, остана уште со мене од целиот наш сој. Беше сосема сам. И заљубен. Ох, заљубен, слободно речете луд. Сосема изветреа братучедот Лем, беше заљубен како ѓавол. А барем еднаш да се заљубеше и толку, еднаш да беше среќен со својата љубов. Господе, колку пати морав да се црвенам поради Лемовите чудни постапки, поради неговото безумно заљубување. Никогаш не се сврзуваше за некоја слободна девојка, се разбира, за некоја девојка што ќе биде наша прилика, туку тој секогаш ќе запнеше за нешто неможно. Не еднаш здивов ми застанувал кога Лем ќе се вљубел.
     – Лем, – не еднаш му велев, го советував, – остави ги Леме лудориите, тоа се туѓи девојки.
     Лем како Лем, ем на нозе не може да стои, ем во најголеми битки запаѓа. Се смешка. Не ме слуша. И сега 
гледам како му болскаат големите, чудните сини очи слични на пролетното небо по дожд, по бура.
     -	Будала, братучед, – говореше се така позасмеан, летнат, како постојано да беше на небото, а не долу на земјата, – будала, братучед, – ќе речеше, – сите девојки се наши, – зборуваше заљубен до гуша. Беше непопуштлив. Силен. Голем.
     Ех, Леме, Леме, братучед Леме (господе, колку години имавме), каде си сега момче – во рајот или во пеколот? Сеедно, тоа беше последната и најголема Лемова љубов. Вечно. Девојчето се викаше Арна и беше привлечна како пеперутка. Брак, синот на стрико Брак, чија беше, точно така и ја викаше – пеперутка. Оттука почна сè, не, се замеша братучедот Лем, не пеперутка, туку пеперуга со златна прав на крилјата, царица на пеперугите, самовила. И тој веднаш раскажа цела приказна за пеперугата со златна прав на крилјата. И, за чудно чудо, во тоа мораше да се верува, во тие глупости на братучедот Лем.
     Треба ли да ви спомнам каква прилика беа Арна и Брак на стрико Брак! Сите од нив очекуваа нешто радосно, убаво, какви и што беа убави, најубави. Се колнам, ќе имаше од нив сè ако не се замешаше братучедот Лем со својата пеперуга со златна прав на крилјата Што се случи, како се случи, еден господ ќе знае, ама Арна излуде по Лем. Можете да замислите што значеше тоа за Брак, еј, за Брак, за кого умираа сите селски убавици од околијата, тоа за Брак беше куршум в чело, гром од ведро небо. Кутриот Брак, пропадна в земја, немаше живот. Не знаеше каде да оди, што да работи никој не знаеше што да мисли. Немаше што да се мисли. Братучедот Лем беше вистински скот. За Лем дури и јас немав веќе никакво мнение, по овој случај еднаш засекогаш се покаравме.
     -	Скот си Леме, – му реков в очи, еден братучед помалку во животот.
     Лем како Лем, како секогаш беше во воздухот, сината насмевка во очите му се стопуваше со небото, целото небо беше во неговите очи, се смееше тихо, копнежливо,
ги береше рамениците од тага поради нашата разделба, – но тој беше вљубен, љубовта можеше од сè да го раздели. Ех, Леме – Леме, братучед Леме, последен, најзаљубен во целото човечко племе. Проклетство!
     Проплака долината од братучедот Лем. И големо и мало се жалеше од Лем. Сета работа се покажа посложна, заплеткана до немајкаде излезе Лемовата љубов. Сите се исплашија, сите од ред. Та Лем можеше да ги собере сите девојки од долината како зрели плодови да си ги стави в пазуви со оние будалски приказни за пеперугата со златна прав... Проклет да бидам, ако некој знаеше каква беше таа пеперуга, Лемовата пеперуга со златна прав. Мораше да се одржи конференција заради Лем, не се можеше повеќе така. Лем на сите им дојде на нос.
     -	Што има во тој ѓавол, Лем – ги прашавме девојките.
     Девојките само името негово што го чуја, дланките на лице си ги ставија на устите, – Лем, Лем, – шепотеа, летаа, пеперуги стануваа.
- Лем не е ѓавол, – рекоа девојките.
     - Сте полуделе, девојчиња, – им се заканивме. – Внимавајте што говорите!
     - Не сме полуделе, – се правдаа девојките, – Лем не е ѓавол.
- Што е тој, – прашаа сите мрмчиња – Што е Лем?
- Ех, – издивнаа девојките, – Лем е нешто друго...
     - Што друго, проклет да бидам, ќе излудеа сите момчиња, – што можеше да биде Лем?
     - Не се објаснува, момчиња, – рекоа девојките, – не се објаснува тоа така...
     Тие повторно почнаа да го шепнат Лемовото име. Лем, пеперуга со златна прав на крилјата, пеперуга царица меѓу пеперугите, чинам мрмореа девојките или нешто слично, момчињата со ококорени очи гледаа во нив, – другарот Лако одвај најде сили за да праша:
-	Што ви е, девојки, здрави ли сте?
     Девојките не слушаа, девојките беа во воздухот, девојките беа високо во небото.
      
     -	Можеби се маѓепсани, – шепна Брак, – ох, девојките се маѓепсани, – помисливме, девојките беа разболени, си ги подгризуваа усните изговорувајќи го Лемовото име. – Ех, Леме, братучед Леме, каде си сега, во рајот или во пеколот, – сеедно, девојките се растопија како утринска капка изговорувајќи го твоето име, мед од устата им капеше. Пеперуга со златна прав на крилјата им леткаше во очите.
-	Лем, – рекоа девојките, – Лем е вистинско момче!
     Сите занемевме, никој не веруваше дека толку ги заслепил ѓаволскиот Лем. Некое од момчињата со слаб глас рече:
     - Зборувајте, девојки, што е Лем, што е тој скот над скотовите!
- Лем е сè, – рече една од девојките. – Тој може сè...
     - Што може уште – прашаа момчињата одвај додржувајќи се да не прснат.
     - Сè може, – рекоа во глас девојките, – Лем е сонце, Лем е ветар, Лем е сре...
     - Доста, – им заповеда другарот Лако на девојките, тие не умееја да запрат штом еднаш ќе почнеа да говорат за Лем. Потоа побараа да влезе во записник – Лем ги маѓепсал девојките, Лем е сè, сонце, ветар, пеперуга со златна прав...
     - Што сега, – прашаа момчињата, – тој сите ги маѓепсал, – како да се спасиме, – рекоа сите.
     -	Напред, рече другарот Лако, – мораме да го пронајдеме, мораме да се спасиме.
     Сите појдовме по Лем. Напред одеше Брак, зашто тој најубаво ги знаеше сите дупки на Лем и Арна. По патот ги собиравме сите камења. Ги наполнивме џебовите со камења Појдовме најпрво низ полето, меѓу житата. Лем можеше да се претвори во семе, во клас, во зрно, тој можеше во сè да се претвори. Го изминавме целото поле, секоја бразда, изгазивме толку млади посеви, а братучедот Лем не го пронајдовме. Можеби се сторил птица, ја сторил и девојката птица, излетале. Но сега или никогаш, рековме, мораме да се спасиме од Лем, продолжуваме да го бараме насекаде.
      
     Лем беше во лозјата, загледан во високото небо ѝ зборуваше на девојката за пеперугата. Тоа беше крајот на приказната. Слушавме, улавштини говореше братучедот Лем.
     -	Ти си најголемиот лажливец на овој свет, – му рече другарот Лако, – сакаше да го посрамоти пред сите. – Ти измислуваш, момче, – му дофрли в лице.
     Лем не се помрдна од земјата, како да беше сраснат со неа, ни со едно око да погледне во нас. Не нè слушаше. Не нè забележуваше. Гледаше во небото и ѝ раскажуваше на девојката за пеперугата со златна прав.
     - Ќе сакаш ли да признаеш, Леме, – му рекоа момчињата, – ќе признаеш ли дека измислуваш, – му се заканија со камењата.
     - Признај Лем, – го замолив, го навикав на име, – признај, тие ќе те убијат.
     Но и сега Лем не се сврти; тој сè така гледаше во небото, во облаците.
     - Потоа што се случи со пеперугата, – го праша девојката.
- Се стопи, рече Лем, – се претвори во капка роса...
- Што се случи со росата, – пак праша девојката.
- Се стопи, – одговори Лем, – и росата се стопи.
     - Во што се стопува росата, – не издржа девојката да не праша.
     - Во земјата се стопува росата, – одговори Лем, – и од земјата станува топла.
     Потоа се сврти кон девојката, ја зеде нејзината убава глава и нежно ѝ го положи лицето на меката топла земја.
     -	Топла е, – шепна девојката, – о, колку е топло, Леме, – девојката се впи во него силно, цврсто како лозата што се залепува за земјата, како сè што се залепува на земјата, – о, колку е топло, Леме, – не престануваше да му шепне на уво, – топло е, – липаше, сраснуваше со него, стопувајќи се и самата како капка роса.
- Ја маѓепсал, – рече Брак.
     - Ја маѓепсал, – рекоа сите момчиња, вадејќи ги камењата.
     - 
     Лем нежно, мило ја љубеше по ластарестиот врат, таа силно го гушкаше и притоа, не престанувајќи да му говори нешто кое никој не можеше да го чуе, да го разбере. И Лем нешто ѝ говореше на девојката, нешто за топлината. Нешто исто така што не може да се знае ако тоа не живее во човекот. Од тие зборови девојката сосема се впи во Лем и остави тој да ја љуби насекаде.
- Убав мој, златен мој, – уште мрмореше девојката.
     - Гледате, – рекоа некои од момчињата, – таа е земена, маѓепсана, не знае што говори.
- Да го врземе, – предложи некој, – тој е маѓепсник.
     - Може да избега, – рече Брак и прв фрли камен. Дури тогаш Лем се сврти кон нас, погледна во камењата и рече:
     - Што сакате, – праша вадејќи го Браковиот камен од главата.
     Беше опколен од сите страни. Заграден со камења. И не чекајќи на нашиот одговор, тој почна пак така ѓаволски да се смешка, слично на небото во пролетно време, се смешкаше додека не го соборивме на земјата.
     Девојката дури тогаш се разбуди од убавиот сон. Таа беше сплеткана меѓу лозите, земена од земјата. Стана и не премислувајќи се низ камењата излета пред Лем. Но тој веќе беше паднат, лицето му беше на лозите, се чинеше ги љубеше. На усните, како црвен цвет да му расцутел, сè така се смешкаше.
     -	Леме, – го навика девојката со оној ист глас од пред малку кога му шепнеше, – Леме, – му рече, – Леме, што стана со топлината, – го праша девојката Потоа му го зеде лицето во своите раце и тихо, најтихо што можеше изусти: – Што стана со топлината, Леме, каде отиде топлината...
     Лем беше нем. Лем не отвори уста. Девојката пак ја врати неговата глава на земјата. Стана. Со троми чекори, како таа самата да беше изубиена од камењата, појде кон нас и со тивок плач што ѝ идеше од срцето праша:
     -	Што стана со топлината, каде појде топлината, – нè праша
      
     Никој од нас не знаеше да ѝ одговори. Назадечки почнавме да се враќаме. Да бегаме како крадци. Да се искриеме во ноќта.
     – Гадови, – липаше девојката, – што стана со топлината, каде појде топлината, – проколнуваше.
      

„ФРОМОВАТА ЌЕРКА“
     Вујкото Фром, ете, повторно остана сам. Организацијата реши да му ја одземе Етја, неговата ќерка. Луѓето од месната се плашеа чудниот Фромов дух да не се всади и во младото срце на Етја.
     Можеби во долината имаше и похрабри и посилни мажи од вујкото Фром, но сепак целата Пасквелија никого не почитувала како вујкото Фром. Тоа беше секако затоа што вујкото никогаш од никого не се плашеше. Од сите членови во месната организација тој прв се осмели да ги опцуе светите конференции. „Би свирнал јас на нив", велеше вујкото Фром, „би свирнал и би ги отерал во мајчина им", зборуваше вујкото и не се плашеше. Луѓето поради тоа и се причувуваа од него; зашто тоа не беше време кога можеше да се рече сè што се мислеше. Единствено така можеше и точно така постапуваше само вујкото Фром. Но сега тој остана сосема сам и беше тешко повторно да се чуе неговиот глас. Се чинеше дека со денови, со недели и месеци живее во молк. Сè таков во приквечерините ја напушташе својата куќа и непрестајно шеткаше низ градините. Можеше да се види така висок и црн, сличен на дрвјата, како со часови ги изминува градините.
     Беше тоа при крајот на февруари, во самиот почеток на пролетта Во селото сè уште не беше дојдена пролетта. Најпрво низ градините задува топлиот југ и по цел ден и по цела ноќ потоа можеше да се чуе неговото шумно, растурено доаѓање. Од неговиот здив дрвјата одмрзнаа, испуштајќи мали, синкави пламенчиња. Тогаш се чинеше дека, ете, расцутеле градините, но тоа 
беше само мигновена измама, зашто потоа пламенчињата брзо се откинуваа од гранките и како метеори убиствено јурнуваа кон земјината површина. Насекаде наоколу снегот беше потресен од пламени експлозии. Тоа земјата ги отвораше своите закопчани гради, доаѓаше пролетта. Можеби затоа вујкото Фром толку често доаѓаше во градините.
     Таа пролет, во Пасквелија почнуваше нов живот. Најпрво ги одградивме малите огради, потоа ги разурнавме плотовите, реката ја прогласивме колективна, ги урнавме межниците и меѓите, а во малите начичкани градини го донесовме првиот трактор за орање. Сè беше заедничко, колективно. Но старците, нашите дедовци и нашите татковци целата таа пролет не дојдоа во градините. Тие не можеа да го слушаат пискливиот плач на плотовите. „Нека го прават тоа младите", мрмореа тие, „тоа е за нив, ние го одживеавме својот век", така зборуваа и, се разбира, скришно ја пцуеја колективизацијата и целото свое будалесто младо поколение. А ние, немилосрдно ги уривавме оградите и дури сето тоа го работевме со ѕвонливи песни и пламени пароли на усните.
     Понекогаш во тие денови кај нас навратуваше вујкото Фром. Кога ќе дојдеше вујкото Фром, како по некој договор никој веќе не се осмелуваше да запее некаква песна, ниту, пак, да изусти каква и да било парола. Вујкото гледаше во нас со некој жеден, светол поглед. Неиздржлив беше тој поглед на вујкото Фром. Од таа светлина на неговите очи ние ги наведнувавме главите кон земјата и како некои најлоши виновници сакавме да се прикриеме, да побегнеме, да побегнеме од тој поглед на вујкото Фром. А тој сè така непрестајно нè гледаше со своите запалени очи. Потоа ќе го чуевме неговиот глас.
     „Еј момчиња, каде е мојата Етја", ќе речеше вујкото Фром, „еј, момчиња, што се случило со моето момиче", прашуваше тој. „Каде ја испративте мојата Етја, зар никогаш нема да ми кажете".
     Ние молчејќи продолжувавме да ги корнеме длабоко забиените колци од меѓите, а на сите рацете ни остануваа 
во земјата како да ги заробуваше снегот. Студот боцкаше во жилите.
     „Еј, момчиња, еј, добри мои момчиња", повторуваше вујкото Фром, „зар цел живот ќе ме оставите сам".
     Никој да прозбори, никој да крене глава, а дури и другарот Лако изгледаше целиот изгубен, иако тоа не смееше да биде со него, бидејќи тој беше секретар. Но сега сите бевме пометени, сите молчевме. Вујкото Фром ќе постоеше уште некој миг и потоа, не добивајќи одговор со оној ист чекор појдуваше некаде низ градините. Подгрбавен и сам. Одеше како да беше носен од ветрот, како да беше тркалан.
     „Каде е мојата Етја", потоа доаѓаше неговиот глас, доаѓаше од сите страни на градините.
     Но ние исто така ништо не знаевме за Етја. Неа ја одведоа оној ист ден кога вујкото Фром беше исклучен од сите организации. Сигурно така беше, зашто луѓето потоа не се сложија и беа пуштени дома. Тоа беше седмата вечер откако луѓето беа затворени во училиштето. Ненаспани и изморени, човечките лица прилегаа на гламни. Нивните пожолтени и матни очи изгледаа поѕверени. И никој збор да изусти, никој да се помести од своето место. Седум дена. И за сите тие седум дена само оној неумолив глас на човекот од масата, но веќе и тој постана, само тој глас којзнае по којпат прашуваше:
     „Кој ќе се пријави доброволно во колективот", прашуваше човекот проѕевајќи се на глас:
     Во училницата стануваше сè позачадено и лут мирис ги печеше очите на луѓето. Сигурно од нечистиот оревов лист што го пушеа луѓето. Во ноќта луѓето сосема не можеа да се распознаат. Сè што можеше да се забележи беа тие темни човечки лица со оревово горчливо жарче во устите. Пушеа и молчеа. Беше толку тихо, како луѓето да беа на погреб. Само повремено доаѓаше некакво студено и грозно потчкрипнување од масата каде што седеа претседавачите. Еден од нив, божем, со големо задоволство го чистеше својот револвер. Тоа беше седмиот ден. Седмиот ден, кога вујкото Фром го виде тој никаквец 
со револвер во рацете, е, тогаш не издржа Вујкото никогаш не можеше да издржи, кога некој ќе направеше таква или слична работа. Ох, тогаш вујкото Фром беше вистински Фром. Се исправи од своето место, повисок отсекогаш, и со оној негов длабок и јасен глас рече:
     „Ништо нема од ова, другари. Подобро луѓето да си ја гледаат својата работа. Тоа само ќе дојде", така рече вујкото Фром, а луѓето тогаш ги подигнаа своите глави и потврдно кимнаа. Но овие од масата скокнаа брзо и енергично.
     „Што, Фроме", рече Антоние Ашталко, секретарот на Околискиот комитет, „што, ти Фроме, предлагаш да го растуриме колективот. Тоа ли сакаш, другар мој добар".
     „Нема што тука да се растури", рече вујкото Фром и мислам дека се смешкаше, зашто вујкото Фром секогаш сакаше да се смешка, тој така зборуваше, „нема што тука да се растури кога уште ништо не сме направиле", рече вујкото Фром, „а сосила не може ништо да се направи. Не може кога не сакаат луѓето", така рече вујкото Фром, и уште додаде: „Луѓето не можат да се присилат", потоа полека се спушти на своето место.
     „Фроме": рече строго Антоние Ашталко, „знаеш ли ти што зборуваш Фроме. Тоа е гадна клевета, тоа е предавство, тоа е прокуда против нашата народна власт и против нашата светла Партија. Тоа е предавство, Фроме."
     Вујкото Фром сега повторно се подигна од своето место и сè така, не брзајќи, се упати напред, кон оние што беа на масата.
     „Ти другар Ашталко", – рече вујкото Фром со нешто поизменет глас, „ти Антоние Ашталко, не зборувај така со мене. Јас само толку имам да ти кажам".
     Другарот Ашталко не издржа, на неговото поднадуено жолто лице, слично на дуња, заигра некаква подбивна насмевка и скубејќи си го реткиот, скастрен мустак, рече:
     „Сакаш да ти простиме, Фроме", рече тој со потсмешлив глас.
      
     „Не" рече вујкото Фром, „нема што да се проштава".
     „Предавник стана ти, Фроме", потоа рече секретарот подавајќи го своето лице напред кон луѓето. „Предавник стана народен. Ја предаде Партијата На дело ја изневери нашата Партија".
     „Не зборувај со таков глас", повтори вујкото Фром, „не можеш ти со мене на таков глас", рече вујкото Фром, а сакаше да му каже: „Еј ти, проклето копиле, Антоние Ашталко, те знам јас тебе добро, те знам јас уште од Кленоец. Убаво јас знам како се рани во ногата за да изостанеш од борбата. Го знаевме ние сето тоа многу убаво и сигурно ќе ти ја отпеевме песната ако не паднеа толку другари на Кленоец. Ти остана некаде во селата. Го знам јас тоа и сè ти така – „Несреќен случај", си спомнуваше уште вујкото Фром, како тогаш се правдаше Антоние Ашталко пред другарите. „Несреќен случај", велеше со лажни солзи. „Те знам јас тебе добро за сето време, Антоние Ашталко, но тој тоа не го рече само придушено, одвај изусти: „Не спомнувај ми ја борбата, Антоние, не валкај ми ја Партијата", рече вујкото Фром и се загледа право во секретаровите очи.
     „Ти ја предаде неа", со исто таков придушен глас рече Антоние. Но во овој глас потоа се почувствува сила на секретар, тој вадејќи збор по збор затреште: „ја предаде, ја погази", рече секретарот „таа тебе ќе те казни како секого што го казнува кој ќе посегне врз неа. Ќе те казни безмилосно".
     Вујкото Фром сега пријде уште поблиску кон масата и сè така гледајќи право во очите на секретарот рече: „Мене партијата не може да ме казни, таа знае каков човек сум јас. Ти, другар секретар", му рече вујкото Фром на Антоние Ашталко, „ти другар секретар, зборуваш многу од високо", така рече вујкото Фром и се исправи пред него недофатлив во својата големина
     Истата таа вечер вујкото Фром беше исклучен од Партијата. Беше исклучен од сите организации и му беше одземена Етја. Ох, како само изгледаше вујковото лице 
додека секретарот ја читаше одлуката. Вујкото не издржа. Извика: „Луѓе, другари, браќа, другари комунисти", рече вујкото Фром, „тоа не може така, Не може така да ме казни Партијата. Таа што ја носам овде", вујкото Фром ја раскина својата кошула од онаа половина кај срцето сè додолу. „Луѓе, другари, комунисти", повтори вујкото Фром, „подобро убијте ме, подобро изгазете ме отколку да ми го земете она што ми е најмило во животот." Во училницата беше глуво, беше проклето глуво и луѓето молчеа како црно тесто. Попусто вујкото го бараше нивниот поглед, го чекаше нивниот збор. Никој од луѓето да ја крене главата, никој да рече збор.
     „Та зборувајте, луѓе, речете нешто", искажа вујкото со потивок глас, „та зборувајте, другари, речете што сторив јас. На кого сте удриле. Та што имам јас во животот освен борбата и Етја".
     „Треба, најпосле, да не оставиш, Фроме", рече Антоние Ашталко. „Нема што тука веќе да се зборува. Партиската дисциплина е света, а Етја – таа и не е твоја ќерка".
     „Моја е", рече вујкото Фром, „и ако се обидете да ја земете, нема да ја дадам. Ако сакате донесете ја целата милиција и сите секретари, јас нема да ја дадам. Таа е моја ќерка".
     Но Етја вистински не беше Фромова ќерка. Ама Етја не можеше да биде и ничија освен на вујкото Фром. А вујкото Фром и никого немаше друг освен неа. Кога се врати по војната, тој веќе немаше ниту жена, ниту деца, тој немаше никого од својот род. Тогаш ја најде Етја, онаа прва година по револуцијата, кога зафати голем снег низ полето. Вујкото Фром беше командир на народната стража и тогаш ја пронајде во снегот. „Таа ќе биде моја ќерка", им рече вујкото Фром на луѓето, „таа ќе биде мое дете". И навистина, Етја, остана со вујкото Фром и беше негова ќерка. А потоа беше одделена од вујкото и испратена во градот на некаков курс. Подолго никој ништо не знаеше за Етја. И можеби ќе ја заборавевме ако вујкото целата таа пролет не доаѓаше во градините 
и ако постојано не нè прашаше: „Еј, момчиња, што се случи со моето момиче, зар никогаш нема да ми кажете каде е мојата Етја".
     Пролетта сè побрзо и посилно доаѓаше во долината. Тоа беше време на најголемите подготовки за пролетна сеидба. И само што имавме завршено со паролите. Ги испишувавме по ѕидовите со боја од црвена земја. Убави беа тие пароли и заносни и ние се топевме од среќа. Но таа пролет, една изутрина, сите тие пароли за сеидбата и колективот беа премачкани со сина боја и со иста таква боја беше испишано ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. Така пишуваше на сите ѕидови од куќите. И на задружниот дом. Луѓето одеа од ѕид до ѕид и читаа ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО. А кога стигнаа до училишната зграда видоа како Етја, така мила и така ситна, подигнувајќи се на прсти највисоко што можеше, испишуваше ФРОМ Е МОЈОТ ТАТКО.
     „Етја, еј, Етја!" ја тргна гласот на другарот Лако. Но таа и не го погледна. „Еј, Етја", рече тој, „сигурно оној стар никаквец така те научил".
     Тогаш Етја се сврти кон секретарот и, подигнувајќи го своето мало тркалесто лице, баш по ништо таа ѓаволеста не личеше на вујкото Фром, но со оној ист негов глас, рече: „Не", рече Етја, „никој не ме научил. Јас знам, Фром е мојот татко. Ете така да знаеш, другар Лако", уште додаде Етја гледајќи во секретарот. Кога Етја сето тоа го зборуваше, на нејзиното лице се роди онаа позната насмевка што секогаш ја имаше вујкото Фром на својата лика. „Ете така" повторно се чу непопуштливиот глас на Етја, „ќе останам јас со вујкото Фром, нека знаат сите луѓе во светот", брануваше целото нејзино малечко, стуткано, одвај пркнато, премалено и слабо суштество, „ќе останам цел живот и ќе бидам негова ќерка", очите како зракот на сонцето утринско ѝ светкаа и самата таа прилегаше на дел од тоа сонце што ѕвонеше над долината како големо, празнично ѕвоно.
     „Ѓаволска", рекоа луѓето загледани во неа, „како вистински да е Фромова.. истиот Фром, господ да ја почува.."
      
     Црвената боја на паролите и сината боја што доаѓаше од рацете на Етја помешани на ѕидот во изутрината расцутуваа во некаков непознат цвет. Можеби, пак си мислеа селаните, тоа е некој цвет што никне низ меѓите, во трњето...
      

„ПЛАМЕНОТ НА ПУСТАТА ЗЕМЈА“
     Луѓето дојдоа со крстови и камења. Со лош ветар и бесови во гласовите однекаде дојдоа луѓето. А требаше да биде пролет, сигурно тоа веќе беше пролетно време. Зашто пред тој ден ветрот непрестајно три дена и три ноќи топло завиваше од езерото кон долината. Три дена и три ноќи младиот ветар на езерото ја чистеше земјата од тешките и црни болести што удрија по предметите.
    -	Треба да се пробудиш, – рече стариот, – треба да се ослободиш од сонот.
     Сон. Тоа не беше никаков сон. Тоа беше во пролетно време и никогаш нема да ја заборавиме таа пролет, се колневме. Никогаш да го заборавиме шумот на новото време, раскопчувањето на замрзнатите гради на земјата, барањето на првиот цвет низ градините, акцијата против болестите, собирањето на семињата и коњските опашки, никогаш нема да ја заборавиме смртта на Бершеровата ќерка, нашата другарка Вера Бершерова, се колневме, никогаш нема да го заборавиме разговорот со сонцето, –како тоа да се заборави? Не, тоа навистина не беше сон. Тоа навистина доаѓаше пролетта, зборувавме револуцијата. За сè зборувавме така, револуцијата И другарот Нело Николоски го викавме револуција, зашто тој знаеше да измислува ѕвонливи, ударнички песни. Сето тоа беше револуција. Празник. Пролет.
- Доаѓа, – реков.
- Што бладаш, – ме буди стариот.
- Доаѓа пролетта, стрико Кириле Николоски.
- Ах, пролетта, по ѓаволите, – рече стариот.
     Во собата е тивко и мириса на масло. И чад, старата сигурно ги вратила икончињата. Светците со широко отворени, 
оџагарени очи во темницата смислуваат одмазда за неверниците. Бледо пламенче. Лоени огнови. А ветрот, доаѓа низ полето, јури низ градините како млад коњаник, довикнува ветрот, но луѓето се неми и со камења.
-	Тие чекаат, – рече стариот, – треба да станеш.
     „Народниот глас" залепен на стакло на распарчениот прозорец се дуе како балон. Ќе одлета народниот глас. Ветрот навлегува и во собата. Го донесува горчливиот мирис на полето. Сите предмети во собата чадат, изгоруваат. Светците плачат неислушани докрај. Навредени. Луѓето почнаа да фрлаат со камењата.
- Веќе почнаа, – рече стариот.
- Што сакаат?
- Што сакаат, – рече чудно стариот и се прекрсти.
     - Оди, – молеше старата, – оди, ќе останеме без куќа.
     „Народниот глас" прописка. В чело беше погоден другарот Устиноски, првиот дискутант и победник на натпреварите за непрестајна дискусија што се одржуваше во чест на народните избори. Ветрот побеснува, рика. Старата, липа пак, вклештена пред иконата. „Народниот глас" е во небото.
     -	Не ги знаеш ти луѓево наши, Василевци, – рече стариот, – тие ќе ја урнат целата куќа. Тие и така и така сите ќе ве фатат.
     Имав седумнаесет години и бев единствениот писмен во нашата света Пасквелија. Слепа. Во долгите ноќи на зимските денови, во тие незаборавени аналфабетски ноќи кога ги изучувавме првите букви на македонското, на народното, во тие ноќи без умор, занесено им читав на другарите од пожолтените семинарски книги. Теоријата ја поврзувавме со животот, слично како другарот Ленин, слично така, како што ни зборуваше нашиот раководител на семинарот за народни учители другарот Стоилко Петрески. Што уште немаше во тие книги, а што ние разбиравме?
     -	Така, значи, другарката комсомолка го притиснала другарот, чудно-чудно, – со неискажливо чудење прашаше 
Елица Јанеска гладно голтајќи ги прочитаните редови. 
    – Другар учител, – потоа прашуваше таа, – наместо ли е женско и уште комсомолка така да навалува, – прошепоте таа, – разбирате што мислам јас, – рече девојката.
     - Лошо си разбрала, другарке Елице Јанеска, – пламено скокна Василко Ристески, – сосема лошо си протолкувала... Ја чешка тој својата жолта, подгорена брадичка и којзнае зошто потсмевајќи се среќно, вели: – Еве во што е работата, – вели, и ги шири рацете, – таа е комсомолка и попаднала во рацете на непријателот, јасно, уште се знае каков гнасен е тој, непријателот, и какво срце носи... А таа, другарката, наша комсомолка, таа е чиста, еве вака, – тој покажува на своите очи, – таа не може својата чиста душа да ја гнаси најпрво со непријателот, јасно, затоа таа навалува на својот другар комсомолец... Јасно, му рекла, биди ти, другар комсомолец, биди ти додека да биде непријателот. Ете во што била работата, тоа е комсомолско срце, младинско, – пламено заврши другарот Василко Ристески.
     - Ах, значи така, – занесно зачајка Елица Јанеска. – Ах, така кутрата другарка – шмркна девојката. И стана наполно јасно. Разбра. Се расплака.
     Чинам секогаш исто зборувавме. Слобода, цветови, семиња, сонце, комсомолки. Ех, колку силно, колку безумно ги засакавме сиве овие зборови. Танаско Чучулај, Крсте Алимчето, Климе Кочески, Доста Ангелоска, Иљо Чингоски, Ѓорѓи Кеверски, Спасе Шикалоски, Малиот Шчипек, Марија Вецеска, Голубинка Јордамоска, Невенка Шапкароска, Пеевата момичка, Загорчето Костоска, дури и старата девојка Киша Ѓорческа, сите тие имаа по 17 години и по едно добро, просто срце. Сите тие беа револуција. Светци, мајко револуцијо, каде, каде згрешивме прашуваа тие просто и со преморен глас. Тажен. Тежок.
     -	Треба да појдеш, – повтори стариот, – треба еднаш да се пробудиш.
Некаде во околината закука кукавица.
     -	Не ќе биде на добро, – прошепоте старата, – пустава рано закука. – А ветрот пак како коса фучи, како да 
не беше тоа пролет, како да не беше тоа мартовско време. Каде помина пролетта, од каде дојде овој студен, мошорлив ветар? Снег ги покри штотуку заживеаните градини.
     Пролетта се изгуби, пропадна некаде пролетта, одмина со ветрот преку Исвалдовите лозја. Мраз и снег се зафати на пролетното небо над долината.
     -	Излези, проклет ѓаволе, – доаѓаа матните гласови на луѓето, – излези да не поучиш малку и нас.
     Мраз и снег, мраз и лоени огнови, расплакани светци, трудни девојки и напуштени деца. Исфрлени новороденчиња, копилиња пролазија по земјата.
     -	Јас никако не можам да разберам, – рече стариот, – зошто требаше да им зборуваш за тие работи... Та малку ли и без тоа тие проклети, синови се гнетеа. Што мораше за тоа да им прикажуваш.
     Март. Пролет. Ја измисливме првата слободна песна. Ѓаволот ќе знае сè. Прозбори земјо, пролет, прозбори револуцијо, раскажи ако може сè да се раскаже. Бершеровата ќерка ја мажија сосила и врзана со ортома му ја ставија в постела на Николчета Симоноски. Еден у мајка Николчо Симоноски. Газдуле Николче Симоноски. Пред умирачка. Знаеше стариот Бершер зошто ја мажи својата ќерка, знаеше дека зетчето не ќе ја дочека пролетта, – сè потоа ќе биде негово, Бершерово. Ќе се роди новиот газда Бершероски. Но најпрво умре Бершеровата ќерка. Нашата другарка Вера Бершерова. И додека камбаните непрекинато го распарчуваа небото над градините, младиот градинар, братучедот Цветко Силјаноски липаше на глас како поулавен, ги исфрли сите букви од пластелин и рече:
     -	Се сакавме од сè срце братучед, жими младост, – липаше братучедот Цветко Силјаноски. – Се сакавме како врагови, – зборуваше тој, – таа беше света Петка Пасквелска, а јас свети Климент Охридски, жими младост, така се викавме. Зошто умре, – уште прашаше братучедот Цветко Силјаноски газејќи ги буквите од пластелин.
     Ноќ. Во близината завива гладна ѕверка. Можеби тоа е гласот на нашиот матичар другарот Димитрија 
Стенкоски. Потоа од градините се слушаа истрели. Некој некого убива. Човекот како сенка лунѕа во ноќта, што бара човекот.
     – Што е тоа љубов, братучед? – уште прашуваше светецот охридски. Прашува и непрестајно липа, јамка како ранет во срцето. Тој навистина знаеше што е љубов, силно ја чувствуваше во своето срце и од тоа беше како погоден од гром, поцрнет. Тој ја бараше љубовта што толку длабоко и толку таинствено ја носел во себе. Зар од братучедот Цветан Силјаноски некогаш да се чуеше збор за љубовта. Ех, како смешно и збунето, сметено за сето тоа понекогаш ќе речеше по некој збор. И секогаш исто: – братучед, жими младост, јас сум прост човек и не се разбирам од такви работички, – ќе речеше и потоа се смешкаше благо и скришно. А сега слично на некој длабок извор што ненадејно избил на земјата непрестајно мрмори: – Братучед, ќе раскажам за сè и нека се знае, – секој збор како карпа му се тркала низ градите, – ќе раскажам, братучед, за Вера Бершероска... Таа беше трудна и јас лично ја отруднив за да се земеме. Слушаш ли, братучед...
     Потоа не остана ниту ден ниту ноќ, сè беше едно, бескраен еден ден и една ноќ, безумно и занесно едно време нè опфати сите. Ќе се бориме за таа љубов, за нов живот, огромен беше животот, – потоа не еднаш се заколнувавме во тие ноќи. Можеби вие сега ќе се смеете, ќе речете безумни, речете како што сакате, смејте се... Знаете ли до каде стигнавме? Нашите другарки целосно останаа трудни и мислевме дека е тоа најголема среќа. Пролет. Револуција. Тоа беше љубов како никоја друга љубов. Од никого на светов не се плашевме. Ех, тоа ти беа празници, тоа ти беа големи празници. Од сè срце ги сакавме тие празници, тој шум на ветрот. Таа поплава на белите цветови над градините и тој пламен над пустата земја што ја разбуди сета наша заспана крв. Тој пламен го засакавме повеќе од нашите татковци и нашите прадедовци, од сè најмногу го засакавме, и се чинеше дека никогаш нема да угасне во нашите жили.
      
     Веќе е ден. На небото се врати сонцето. Неговите слаби и суви прсти како осила се покажуваат низ разнесениот прозорец. Собата е полна со камења, – сонцето се тркала од камен на камен. А надвор настана некоја глува смртна тишина. Луѓето сигурно заминале. Не доаѓаше веќе и гласот на кукавицата.
     - Појдоа, – здивна старата криејќи ги икончињата во својата пазува.
     - Појдоа, – рече и стариот со леснина, – појдоа во полето.
- Зошто во полето?
     - Знаат, – рече стариот, знаат како да ве извадат од куќи. – Појдоа да ги уништат семињата.
     - Не, тие не смеат да ги уништат младите семиња, та одамна не сме виделе наш леб, не тие не смеат да гибнат во посевите, удира ветрот, огнот.
     - Ќе го уништат, – рече стариот, – ќе го уништат, тоа е заразно семе. Нечисто.
     Колку будалесто јури ветрот трештејќи на сите страни во долината. Пред очите се откриваат зелените полиња на Баска. Црни, тешки колони од луѓе се валкаат, се тркалаат кон полето како камења донесени од пороен дожд. Во полето се и другарите застанати во браздите, посадени изникнат расад. А црната, матна колона од луѓе сè побесно, поулаво надоаѓа.
     -	Не ги даваме семињата, – рекоа другарите закопани во браздите, – не ги даваме семињата, – повторија, – додека сме живи.
     - Тие се ѓаволски, – рекоа луѓето, – не сакаме таков леб, не сакаме испоганет леб, – доаѓаше од сите страни матниот глас на луѓето. – Подобро ќе умреме гладни, – рекоа луѓето, – подобро гладни отколку да го имаме тој леб.
     - Тоа се наши семиња, упорно одговараа другарите, –наш леб.
Луѓето пак прашуваа:
     -	А трудните момичиња, копилињата што се накотија, чии се тие кучкини синови, – прашаа луѓето. – Еј, чии се тие, – надоаѓаше црниот порој.
      
     - И мојата ќерка, што јас ја родив и таа е ваша, – рече Климо Савески, мавтајќи со рацете некаде во воздухот, – речете кучкини, сакам да знам дали и мојата крв е ваша.
     - Кој го отрудне моето момиче, – рече одвај со слаб глас стрикото Бершер. – Кој беше тој јунак сакам да знам, – одвај процеди стрикото Бершер.
И мајката Костоска прашаше:
     - Кој го стори тоа со моето Загорче, та таа е уште дете, – зареди мајката Костоска.
     - Еј, отворете уста, мајчини синови, – се вдадоа луѓето кон полето.
     Спасе Шикалоски, другарот Спасе Шикалоски, нашиот претседател на младинската со раскрвавена глава лежи во една од браздите, со лице свртено кон сонцето и, како да е приквечерен час, неговото лице слично на сончоглед приклонува, се склопува на земјата. Уште една капка светла смеа му се откина од сините очи и потоа, така смеејќи се згасна За што ли тој уште може да се смее умирајќи, што се смееше во него, во другарот Спасе Шикалоски, завиваше ветрот.
     - Разбуди се, другар Спасе Шикалоски, – липајќи, со искршени раце и нозе Танаско Чучулај се влече кон него, го довикнува, го моли да не умре, – еј, другар Спасе Шикалоски, полињата останаа, семињата се здрави, победата е наша, разбуди се.
     - Другарот Спасе Шикалоски, – липа и Алимчето, ќерката Пеева, Голубинка Кицоска, малиот Бершер, Невена Шапкарева, липа и старата девојка Киша Горческа, – разбуди се, другар Спасе Шикалоски, победата е наша
     Пусто поле, изгубени семиња, мраз и снег. Разбуди се, другар Спасе Шикалоски. Пролетта доаѓа. Еве се врати и оној ветар, се врати оној ветар што три дена и три ноќи шумеше носејќи топли струи од езерото кон долината. Се отпушти и небото и земјата, засветкаа дрвјата, доаѓаше пролетта.
     А откако го закопавме другарот Спасе Шикалоски, ги направивме и свадбите.
Потоа, потоа дури дојде пролетта.


„ПОНЕКОГАШ КОГА ЌЕ ЗАДУВА ЈУЖНИОТ ВЕТАР“
     Веќе неколку месеци никој не беше навратил во нашата куќа. Иако таа се наоѓаше на главниот пат за долината, живеевме во вистинска глувотија.
     Беше зима и земјата ја покри дебел снег. Наоколу се простираше огромна снежна пустелија. Насекаде само снег. Големото небо над градините исчезна, – од него остана само едно темно, парталаво клопче. Секој ден непрестајно паѓаше снег. Воден и тежок.
     Во тоа попладне задува некој украден топол ветар и снегот набргу почна да прокапува. Беше тоа убаво попладне и така долго го прислушкувавме доаѓањето на јужниот ветар. Човек имаше впечаток дека сето тоа е само некаков нестварен сон.
     - Ѓавол да го носи, – рече брат ми Илко пелтечејќи. – Ѓавол да го носи, каков ветар.
     - Дете, – рече мајка ми прекрстувајќи се, – немој да го споменуваш името на ѓаволот.
     - Добро, – рече Илко. – Но навистина го сакам овој ветар. Цела ноќ не би спиел за да го слушам.
     - Тоа е добар ветар, – рече постариот брат. Тој имаше четиринаесет години и всушност, беше најстар меѓу децата. Но тој секогаш најмалку зборуваше. Можеби затоа ние сите за сè многу го слушавме. Но, беше вреден и, откога татко ми беше земен вежба, целата таа година, тој го замени во многу работи како вистински маж. А имаше и рапав, длабок глас што не личеше на детско пискало. Зборуваше полека и се чинеше со мака. Вадејќи збор по збор од себе како од бунар, тој повтори:
     - 
-	Тоа е навистина добар ветар.
  Ние помалите во еден глас исто така рековме:
  – Тоа е навистина добар ветар.
     - Ѓаволски добар ветар, – рече Илко, – дува од езерото. Дува точно од езерото и ги превиткува дрвјата кон долината. Секогаш така се превиткуваат кога дува од езерото.
- Само во пролетно време, – рече постариот брат.
- Сега не е пролет, – рече Илко.
     - Не, – рече постариот брат, – овој ветар секогаш доаѓа пред пролетта.
     - Добро е што доаѓа пред пролетта, – рече Илко. – Тоа е навистина добро.
     Сега и ние помалите за првпат ги повторивме и Илковите зборови. Рековме:
-	Добро е што доаѓа пред пролетта.
Постариот брат насмевнувајќи се рече:
     -	Но пролетта е уште далеку... Би можело овој ден да се појде во шумата за дрва.
     Илко се почешка малку по тилот и клепкајќи со очите, секогаш потклепнуваше со очите кога не му се допаѓаше некоја работа, сосема тивко изусти:
     -	Јас повеќе би сакал да го слушам овој ветар.
     Гледаше низ прозорецот кон градините и полето.
     Толку е убаво да се слуша овој ветар, – повтори како за себе.
     -	Ќе го слушаме надвор, – рече постариот брат
      – Ќе го слушаме така од поблиску.
     Илко повеќе ништо не рече. Потврдно кимна со главата и нишајќи се појде по најстариот брат. Само кога изминуваа тој не заборави весело да довикне:
     -	Еј, деца, ова ти е ветар, – рече тој мавтајќи со рацете во воздухот.
     Мајка ми се помоли на господ припалувајќи го кандилото пред иконите. Потоа убаво го облече Масларот, нашиот најмал брат, и заедно со сестра ми Елена го допрати до бавчите за да пронајдат незамрзнати кочани зелка. Од нив мајка ми знаеше да направи топла чорба и 
секогаш зборуваше дека тоа е најубавото јадење за деца. Сепак, јас чувствував поголемо задоволство кога ги баравме низ длабокиот снег отколку кога ги јадевме. Особено ми се допаѓаше долгото рошкање по снегот. Но тој ден јас морав да останам дома со другите деца за да ги учам молитвите. Никако не можев да ги задржам в глава тие проклети молитви што ги пеевме пред секое јадење и легнување. А мајка ми поради тоа беше многу несреќна и дури, чинам, патеше. Често се молеше на бога за мојот живот. Но мене ништо лошо не ми се случи.
     - Дете, – рече мајка ми земајќи ме нежно во својот скут, – дете мое, – повтори таа, – зар не би можеле малку да попееме.
     - Тоа би било добро, – ги промрморев овие зборови што често брат ми Илко ги изговараше за секоја работа.
     Тогаш молчејќи гледав низ прозорецот некаде далеку кон градините и полето. Над нив јуреше јужниот ветар и мислев како би било убаво да се излезе од куќата и долго, долго да се трча низ полето.
     - Зар не сакаш да пееш, – прашаше мајка ми сè така тивко и мило.
     - Сакам, – реков, исто така тивко како неа. – Сакам да појдам низ полето.
     Полето како да беше тука, пред нашата куќа. Во полето кога ќе задуваше топлиот ветар, житото се брануваше зелено и високо, се брануваше цел ден и цела ноќ и се чинсше дека околу нашата куќа кружат добрите духови на светците. А кога житата ќе добиеја бакарникава боја, кога отежнуваа и приклонуваа кон земјата, тогаш целата околина ја исполнуваше некаков тивок шепот. Којзнае за што си зборуваа зрелите жита со земјата. Можеби ги довикуваа луѓето. Тогаш навистина никој не спиеше во долината. Во долината секогаш беше живо и бучно. Но сега сè беше немо и пусто. Полињата беа тивки и глуви, Мртви беа полињата и ненасадени. Речиси сите мажи од долината беа вежбари. Децата не можеа да ги насадат сите полиња. Никој не знаеше зошто точно во тоа време мажите беа земани за вежбари. Сега навистина 
насекаде беше пусто. Никогаш нема да си спомнам зошто сакав да трчам низ полето.
     - Дете, – рече мајка ми мирно, – сега не е време за да се појде низ полето.
     - Секогаш е добро, – реков. – Сакам да појдам низ полето кога дува овој ветар... (И тоа беа Илкови зборови и се чинеше дека сите негови зборови ги знам напамет).
     - Ќе појдеме, – рече мајка ми, – ќе појдеме кога ќе дојде пролетта. Кога ќе се врати татко ти... Тогаш сите ќе појдеме.
- Кога ќе се врати татко, – прашав.
     - Ох, ќе дојде веќе тој, – рече мајка ми бацувајќи ме в чело. – Ќе дојде тој, – повтори таа и запеа некоја молитва што, ако си спомнувам добро, и јас ја знаев. Пеевме заедно со мајка тихо и среќно. Веќе доаѓаше и првата приквечерина и бран по бран го снемуваше ветрот. Полека околината ја исполнуваше онаа позната самотија со која живеевме веќе неколку месеци. Насекаде беше снег и глуво како да бевме далеку од целиот свет. Само некаде од близината Елена потпевнуваше некаква весела песна и јасно се слушаше смеата на нашиот најмал брат. Пеејќи трчкаа за да се загреат. По нив исто така трчкаше стрикото Ангел со кошницата на неговото десно рамо. Се случуваше од кошницата да падне по некој кочан и да го погоди стрикото точно во неговата брада. Од тоа децата се превиткуваа со весела смеа.
     - Стрико Ангел, стрико Ангел, – извикуваа децата влегувајќи во куќата засмеани и весели.
     Стрикото веќе не се смееше и неговите очи не беа весели. Тој дури и ги затвори очите во еден момент како да се присетуваше што требаше да рече. Потоа со испитувачки поглед гледаше наоколу... Приземно студено душеме со неколку дупки на средината... Од неразгореното огниште мал сноп бледникава светлина лази низ ѕидовите од собата како отровна змија и исцртува чудни ликови чии очи беа празни и суви.
     Стрикото Ангел подолго остана така среде собата, не помрднувајќи се и не прозборувајќи ниту збор. Најпосле, 
со мака се спушти на триножното столче крај огништето. Рече:
     - Сано, – секогаш кога за нешто ѝ се обраќаш на мајка ми така ја навикуваше. – Сано, каде се децата, – прашаше буричкајќи го огништето.
     - Ѓавол да го носи какво време, – се чу гласот на Илко. – Ѓавол да го носи, – повтори тој.
- Што тоа, – рече стрикото живо, божем весело.
     - О, стрико Ангел, – рече Илко и му ја подаде раката. Потоа повтори – Ѓаволско време, нели... цело попладне дува топол ветар и човек мисли дека ќе настане пожар, а веќе час потоа сè боцка.. Ѓаволско време.
     Постариот брат го потчукнуваше одзади за да замолчи. Замислениот поглед на мајка ми го тргна и тој посрамено рече:
     - Но стрико Ангел, нели времето е секогаш добро... Времето никогаш не може да биде лошо.
     - Не, – рече стрико Ангел, – времето никогаш не може да биде лошо.
     Потоа долго никој ништо веќе не рече. Беше доцна ноќ и децата веќе беа сонливи и слатко дрочеа заспани крај огништето. Само стрико Ангел, мајка ми и најстариот брат сè уште стоеја на своите места не помрднувајќи се ниту за миг, како да беа замрзнати. Сигурно тие не легнаа цела ноќ. Изутрината на истото место беше уште само постариот брат. Стрикото Ангел и мајка ми беа отидени некаде.
     - Еј, Николе, – рече Илко пелтечејќи. – Еј, зошто плачеш...
     - Молчи, – рече најстариот брат бришејќи ги солзите. – Молчи да не ги разбудиме децата.
     - Ама зборувај, ѓавол да ги носи, – рече Илко. – Веќе е ден.
     Постариот брат стана од своето место и дојде во постелата. Ја зеде Илковата глава во себе и нешто тивко му шепна. Потоа така долго останаа двајцата гушнати и расплакани.
      
     Ние помалите веќе бевме разбудени и со скрстени раце на градите ги гледавме постарите браќа. Ние се уште не знаевме што се случило.
     - Зошто плачете, – рече Елена триејќи си ги очите со својата слаба рака. Нејзиниот глас ги штрекна браќата и тие набрзина се исправија бришејќи ги своите влажни лица.
     - Никој не плаче, – рече Илко. – Немој да измислуваш.
- Вие плачете, – рече со писклив глас Елена.
     - Потивко, – рече постариот брат. – Доаѓаат луѓето...
     По патот навистина доаѓаа една мала група луѓе, црни и тихи. Напред одеше стрикото Ангел и вујкото Филип, со своето коњско лице, потоа доаѓаа стариот Грул и Зурло свирачот, куциот Шчипек со својата бастуница и Голтакот Пумпалоски, највисок од сите. Некој непознат човек тераше црн коњ впрегнат во една стара кола. Веднаш по колата чекореа стрина Ангелина, мајка ми и старата Грулица. Вујната Филипица беше трудна и тешко чекореше. Потоа јасно можеше да се види во колата еден голем мртовечки сандак.
- Татко, – рече Елена и почна да плаче.
     - Татко, – рековме и ние помалите и сите почнавме да плачеме.
- Потивко, – рече постариот брат плачејќи.
     - Потивко, – рече Илко, а солзите непрестајно му течеа низ лицето.
- Потивко, – рекоа браќата шмркајќи.
     И ние сите замолчевме шмркајќи. Мислевме дека така навистина треба да биде. Потоа повторно почна да врне снег и долго, долго траеше зимата. Насекаде наоколу беше снег. Пусто и глуво. Само понекогаш во ноќите кога ќе задуваше јужниот ветар се чинеше дека под прозорецот довикува познатиот татков глас. Тогаш често останувавме будни цела ноќ.
      

„ЈАБОЛКО“
     Во пролет интернатската зграда беше слична на затвор за сите нас курсистите од село. Собрани тука по младинска задача, задушувани секој ден со исти работи ние веќе и не се сеќававме зошто всушност бевме испратени во оваа грда и тажна зграда. Особено беа тешки саботните и неделните попладниња кога имавме по некој час слободно време, а точно тогаш не знаевме навистина што да се работи. Во прво време секој од курсистите со пламени зборови раскажуваше за својата организација, се разбира, збор стануваше само за големите успеси, а тоа се чинеше и беше доста забавно. Но само во почетокот. Набргу како по некој договор веќе, не си спомнувам, до крајот да зборуваше за слични работи. Тогаш најчесто појдував низ улиците на гратчето со помислата дека можеби ќе сретнам некој од другарите што почесто доаѓа со своите магариња за да ги достават извештаите. Понекогаш се случуваше долго да ги изминувам улиците. Тие беа пусти, луѓето ретко излегуваа, како и времето да беше ставено на купоните за леб и козја пастрма.
     Таа пролет, зборувајќи ја вистината, почна убаво и весело. Се случи да се загледаме со една девојка. Најпрво преку прозорец, потоа почна да доаѓа низ улиците по мене. Таа беше слаба и одвај се држеше на своите нозе и имаше големи и светли очи. Не знам дали беше заљубена или гладна. Сигурно ние курсистите бевме подобро нахранети. Не, навистина не знам што се случуваше со неа, но веќе не можев слободно и да шетам. За да се скријам, решив да не го напуштам веќе интернатот.
      
     Еден ден, тоа беше во попладневните часови, дежурниот курсист рече дека имам посета. Ех, како потреперував пред матното огледало во салонот. Можеби навистина бев заљубен. Смешни ли помисли... Тоа беа моите другари со своите кротки магариња. Во името на организацијата ме поздрави другарот Ефтинко Илиевски, член на Месниот комитет, потоа Малиот Шчипек, кандидат член и другарот Пандо Корунов, иден тракторист. Тоа навистина беше среќен ден. Ги дупнавме магарињата и весело тргнавме кон Пасквелијата. Почнав дури да потпевнувам некоја измислена ударничка песна и да им раскажувам на другарите за мојата љубов. Тогаш малиот Шчипек извади едно јаболко од својата пазува и ми го подаде. Рече:
     -	Тоа е од твојата мајка... Мајка Весела Ангеловска рече дека тоа е поздрав од неа.
     Го зедов јаболкото и силно, силно го стиснав во своите дланки како тоа да беше нејзиното срце. Одвај ја прикривав возбудата во себе. Веќе така долго, така долго изгледаше дека не сме се виделе.
     - Мајка Весела Ангеловска, рече Ефтинко Илиевски, е најхрабрата мајка во целата наша Пасквелија.
     - Таа е нашата најдобра мајка, кимна со главата Панде Корунов.
     Секогаш кога некој ќе зборуваше за мајка ми, којзнае зошто, си спомнував на еден одамнешен ден во малата селска црква. Тоа беше толку одамна и тогаш луѓето не ме викаа на име. Бев слаб како ѓаволот и всушност така ме викаа. Морам да признаам дека никој не ме сакаше, а девојките пак бегаа како од вистински ѓавол. Сите се плашеа од мојот допир, а јас пак сè посилно и посилно се заљубував. Кутрата Даринка Николовска секој ден се молеше за да умрам. Таа беше најнесреќното девојче затоа што јас бев заљубен во неа Еднаш, за време на големите празници, сепак ја држев нејзината рака. Таа беше облечена како мало ангелче и со другите девојчиња го чуваа мртвото Исусово тело. Во црквата беше така празнично и занесно. Сосема слободно можев да ја штипнам одзади. 
Ангелчињата требаше да стојат мирно и да се молат за душата на божјиот син. Но кога веќе не можеше да издржи, кутрото момиче почна на глас да плаче. Од нејзиниот плач дури и се исплашив. Тогаш се чу гласот на стариот поп:
     -	Луѓе, браќа мои, рече стариот поп, тоа е божјо претсказание... Добриот бог го испраќа по чистите и невини души.
     Изговорувајќи го тоа кутриот поп почна да липа на глас. Плаче Даринка Николовска, плаче и попот, плаче попот, плаче и целата црква. И мажи и жени и големо и мало плаче... Сите плачат на глас, пеејќи долги, нераз-бирливи молитви. Плачеше и мајка ми од срце и искре-но. Се прикраднав до неа и тивко и раскажав за сè. Уште потивко излеговме и си спомнувам добро ме дотера мајка ми, но тогаш уште немаше младинска организација и дури подоцна станав свесен дека неправедно сум бил казнет. Но тоа никогаш не беше горчливо сеќавање на овој ден, напротив, тоа беше секогаш радосно навраќање кон овој одамнешен празник на пролетта, Од срце ми доаѓаше да се насмеам весело и среќно. Другарот Ефтим Илиевски ме погледна со своите влажни очи и мачејќи се да изнајде насмевка рече:
     - Мајка Весела Ангеловска навистина е најхрабрата мајка.
     - Секој ја сака мајка Весела Ангеловска, рече идниот тракторист Пандо Корунов.
     - Сите момчиња ја викаат како своја мајка, рече малиот Шчипек шмркајќи со носот. Таа е најдобрата наша мајка.
     - И жената на Анте Петличковски, рече Ефтинко Илиевски, членот на Месниот комитет, и таа рече дека мајката Весела Ангеловска е најдобра во целата наша долина.
     - Да, рече малиот Шчипек, можам и да се заколнам за тоа. Жената Петличковска тоа го рече пред сите луѓе.
     Само колку бев горд во себе со својата мајка. Ги слушав раскажувањата на моите другари и ми доаѓаше 
да ги прегрнувам. Навистина тоа беше среќен ден. Силно, силно го стискав јаболкото в пазува. Одвај чекав да пристигнеме во долината. Веќе и градините се наѕираа разбушавени и шумни. Приквечерното сонце е така големо и топло. Небото е сино, големо и ничии очи не можат да го догледаат. Пасквелските градини, начичкани во долината како китка цвеќе, оддалеку личат на една расцутена бавча со илјади заруменети крошни. Но откога човек ќе ја измине реката, тие сосема се откриваат во својата вистинска слика. Насекаде наоколу сè уште се забележуваат црни трупишта јаболкници како мртви селани. Војниците веќе одамна ги нема, но на младите вишни, излушпени во стеблата до горе, се чини дека сè уште се приврзани тешките австриски коњи. Нивната расцутена крошна, што толку примамува од страна, личи на збрчкано старечко лице. Градините сè уште мирисаат на војничка помија и коњска нечистотија. Повремено приквечерниот ветер го донесува благиот мирис на цветовите како некакво смело бегство од болното тело на земјата. 
    А над селото се протега далечно и продолжително ѕвонење на камбани. Тој приквечерен ѕвон на камбаните се слуша само кога ги закопуваат луѓето. Сигурпо некој умрел. Слеговме од магарињата и молчејќи појдовме по патот. Најпосле одвај изустив гледајќи право во другарите. Реков:
-	Некој умрел.
     Другарите гледаа во земјата. Малиот Шчипек шмркајќи сосема тивко рече:
     - Навистина мајка Весела Ангеловска беше најдобрата мајка во целата наша Пасквелија, рече малиот IIIчипек.
     - Нема подобра мајка од Весела Ангеловска, липаше Ефтинко Илиевски, оставајќи солзите да му течат низ лицето.
     - Таа беше нашата најдобра мајка, исто така плачејќи рече Пандо Корунов, идниот тракторист.
     Веќе и не ги слушав што зборуваа. Насекаде наоколу трештеа камбаните со својот пеколен глас. Непрестајно 
биеја камбаните. Ја распарчуваа целата долина со својот тежок глас. И градините липаа таа приквечерина... Мојата мајка беше мртва.
     Тоа беше последниот ден од неделата и сè што ми остана од тој ден беше само она големо, зрело јаболко.
      

„ТАТКО“
     Стариот Лукански не изгледаше многу воодушевен од првата општонародна веселба. Други мисли го кинеа неговото срце. Двете потемнети, уморни старечки очи полни со матен пламен, сличен на оној сјај што се појавува во погледот од претепаните животинки, неуморно лутаа некаде низ бучната и растурена околина. Се чинеше дека тој бега, се чинеше дека некој непознат крик во срцето го тргаше на друга страна од веселниците. Тој веќе подолго изминуваше од едно на друго место барајќи го комесаровото лице меѓу луѓето. Комесарот, другарот Тацко Настејчин, целиот тој ден бешо меѓу луѓето, младите го носеа на своите раменици, – тој не одеше туку леташе низ небото, никој него не можеше да го пристигне. Но тоа беше ден на слободата, ден на сите луѓе од долината и никој тука не можеше да го најде крајот.
     – Птици, животинки, луѓе, мрмореше старецот нервозно кубејќи си ја ретката, белузлава брадичка
     Приквечерината, кога се посмири во долината, кога најпосле борците и луѓето уморно и со сладок занес ѝ се предадоа на топлата земја, во душата на стариот Лукански му олесна. – Сполај му на бога, рече бришејќи си го испотеното чело со својата црвена шамија која ја носеше околу вратот, сполај му на бога заврши, – рече упатувајќи се право кон комесаровата канцеларија.
     Другарот Тацко Настејчин премален седеше на малите влезни скалиња од некогашната кметова куќа со лице свртен кон црвениот сач на сонцето што зајдуваше. Тој, исто така, изгледаше целиот црвено бојадисан, а раната на десниот образ му се претворуваше во црвен цвет 
кој штотуку се беше отворил. Со полузатворени очи сосема безволно беше загледан некаде кон градините што се простираа веднаш пред кметовата куќа. Беше преморен и ненаспан. Се прегрна со шинелот и, само што сакаше да стане, го тргна гласот на стариот Лукански.
     -	Еј, Тацколе, дете мое, го задржа гласот на старецот, еј јуначе, тихо му довикна старецот на комесарот.
     Тацко го препозна гласот на стариот Лукански, скокна од своето место и како добар војник брзо се најде пред таткото.
     - Еј, повторно го навика старецот, но сега ништо, сосема ништо не рече, само цврсто, силно го зеде во своите прегратки.
     - Еј, којзнае зошто испушти и комесарот исто така цврсто држејќи го старецот во себе.
     - Еј, Тацколе, жив да ми бидеш, синко мој, потоа прошепоте старецот со очигледна возбуда во гласот. – Даде бог, уште рече старецот посмирено, најпосле се вративте.
  – Победивме, го поправи комесарот со широка, чудесна насмевка на лицето, – сега повторно раната на десниот образ беше црвена и вистински прилегаше на цвет што се разбудува.
     -	Така, рече стариот Лукански смешкајќи се, значи, најпосле победивте...
     -	Победивме, победивме, уште еднаш го поправи комесарот сè така смешкајќи се – победивме, нашата света револуција победи, повтори – фрлајќи го сонот од своите клепки. – Победивме, уште еднаш повтори. Патот е пред нас и никој не ќе може да нè запре, потоа ја подигна својата рака и, покажувајќи некаде напред, дополни: револуцијата оди само напред, само напред и никако назад.
     Стариот сега помолче, се чинеше заинтересирано го слуша комесаровото прикажување, – но од сето тоа ниту еден збор не врзуваше во себе. Се спушти на скалињата, на она исто место каде што седеше Тацко и исто така мижуркајќи се загледа во градините што потемнуваа, во сонцето што зајдуваше. Си го припали лулето и 
тихо, низ еден краишник од устата, како да цедеше збор по збор, праша:
     -	Каде е мојот Дамјанко, рече стариот со уморен глас, каде е моето сине, праша таткото, зошто не се врати со бригада...
     Комесарот како да го очекуваше тоа прашање на стариот, па како навиен разврзано почна да зборува за бригадата, за патот на бригадата, за последниот марш и за другарите.
     - Тоа беше нашиот последен победоносен јуриш, прикажуваше комесарот, бригадата сета како еден се втурна во борбата, секој за еден миг порано да ја види слободата, изгревот на слободното сонце, животот си го даваше, никој ЖИВОТОТ не си го гледаше, зборуваше другарот Тацко, а стариот сето тоа не го слушаше, ништо од тоа не му влегуваше во главата. Повтори:
     - Што се случило со моето сине, со мојот Дамјанко, промрморе изгубено стариот со оној тежок, уморен глас.
     Другарот Тацко сега помолче и не знаејќи што да прави, си ја почеша чистата, светла брада, потоа ја помести јаката на новата кошула, имаше чувство дека некој јаже му ставил околу вратот и, не брзајќи, сосема полека се спушти на скалилата до старецот. Со поинаков, потивок глас му соопшти:
     -	Другарот Дамјанко Лукански ќе биде прогласен за народен херој. Храбро се бореше до последниот час. Народот нему ќе му подигне голем споменик. Беше борец, таков другар, зборуваше придушено комесарбт, со толку прост и со толку едноставен човечки збор, како сето тоа да му бликаше од срцето. Сосема и така мислеше и ете така зборуваше. Ништо лажно немаше во тој глас, ништо невистинито немаше во тие зборови. Сè тој зборуваше како што му беше во срцето. Зборуваше за својот другар соборец Дамјанко Лукански.
     Стариот сето тоа го слушаше трпеливо, без збор, а во неговите очи веќе се протркала една јадра, тешка како камен солза, и исто како камен почна да му се лизга низ образите, да му го расечува лицето. Откога замолче комесарот, старецот со ист таков тежок глас прозборе:
      
     - Дамјанко, сине мој, прошепоте старецот како за себе, како да го довикуваше својот син. Дамјанко, таткино мое детуле, редеше стариот, не даде бог да се вратиш, умре, ме остави, не даде бог да те видам, ми појде...
     - Не, не е мртов, никогаш не ќе биде мртов другарот Дамјанко Луканоски, процеди другарот Тацко Настејчин, ќе живее другарот Дамјанко во срцата на сите борци, во срцата на сите другари жив ќе биде, ќе живее во топлите гради на револуцијата, него ќе го слави целото наше поколение. Тој не може да биде мртов, не може да биде мртов другарот наш Дамјанко Лукански, со возбуда повтори комесарот како да исфрла од себе најтежок камен.
     Старецот, не слушајќи ги сите тие убави зборови, стана, за него ништо не значеа силните огнови што избиваа од градите на комесарот, другарот Тацко Настејчин, тој просто рече:
     -	Господ, тој семоќниот, те казни тебе татко Лукански, те казни за твојот грев. – Ти, татко, го уби родениот син, ти, татко, ја уништи својата крв, само ти и никој друг... Ова е божја казна, проклет старче, господ ти плаќа тебе за гревот, за црниот грев, мрмореше старецот, а во него фучеше некој црн ветер којзнае од кои долишта пробуден.
     Веќе паѓаше ноќ над долината кога стариот стигна во својата куќа.
     
     *
     **
     Стоеше пред куќата сличен на оној орев пред плевната што се исуши пролетта, во годината 1942, кога во него удри гром. Беше сосема сличен на тоа осакатено дрво што ден по ден се уриваше, се свлекуваше, исчезнуваше од земјата. Брзо како со рака ветрот му ја однесе светлата и тврда кожа што толку години го чуваше од бурите, го правеше непобедливо дрво, – и еве сега, тоа стебло беше голо, напуштено, црно, стрчеше во околината, паѓаше како погоден човек. Умираше. Стариот Лукански 
го залепи своето лице врз студените железни прачки на прозорецот и со оној матен поглед се загледа во приземната соба каде што живееше. Жолтеникавата светлина од огништето му го откри лицето на жената, –таа со некој загрижен зрак што ѝ лебдеше низ целата лика го успиваше малечкото на своите отворени гради. Таа беше снаата Ирина Василеска Луканска, а тоа дете во нејзиниот скут, беше неговата рожба, негов син, син на стариот Лукански и снаата Ирина Василеска. Проклетство, некој непознат глас го удри старецот право в чело, како секавица, а од ѕидовите на собата виде кон него пролазе некаква црна сенка слична на мачка Ги здогледа тој нејзините светли стаклени зеници, гребеа острите канџи, дури го слушна и нејзиното диво мјаукање, чекаше секој миг таа да скокне врз него, да му ги ископа очите, да му го изгребе лицето, срцето да му го излока. Но таа само в очи го меркаше.
      -	Ете заради нив, стариот не се бранеше, заради – нив господ така страшно ме казни... Знаеше дека тоа не е мачка туку некој светец. Ќе раскажам за сè, ѝ се обрати на мачката, ќе раскажам за сè по ред. Сакам за сè да рас-кажам па потоа нека ме нема од виделово...
     Беше тоа во пролетта 1942, си приспомнуваше старецот. Таа година кога почнаа да се исушуваат лозјата. Точно таа пролет ѓаволот влезе во неговата куќа. Најпрво гром удри во оревот, го исуши оревот, а потоа удри во лозјето. Оној ден тој беше некаде во лозјето крај куќата и правеше подводи, ги корнеше сувите лози а на нивно место испружуваше здрави прачки. Од една мајка правеше две мајки. Ете тој ден, таа пролет, се присетуваше стариот Лукански, во неговата куќа дојде ѓаволот, сватот Ангеле Василески, таткото на Ирина Василeска му ја остави својата ќерка во куќата.
     -	Свате Лукански, рече сватот Ангеле Василески, јас доста долго ја чував вашата невеста во мојата куќа. Три години, за господ еден, свршена мома, како што беше зборот, а ете, поминаа пет...
     Стариот Лукански, чистејќи си ја залепената земја од рацете, сосема тивко процеди:
      
     -	Што можеме ние тука свате Ангеле Василески, рече старецот, кога времињата се закатанија, само војни, пусти војни... Каде се овие години за радости, за веселби... Човек не знае каде со својата глава, а камоли за други работи...
     Но сватот Ангеле Василески беше упорен и со оној ист непопуштлив глас рече:
     -	Времето, свате Лукане, да е добро не е добро, времето е лошо... и господ сите да нè исчува, – ама што ќе го јаде таа мојот леб нека го јаде вашиот, уште додаде сватот Ангеле Василески. А ако е за господа, јас си имам и други дечиња и не можам да прехранувам туѓ човек во куќата. Нека живее таму за каде ѝ е пишано, тука нека чека и нека дочека, да даде господ, рече сватот Ангеле Василески, па потоа си ги стави рацете одзади и не поздравувајќи се тргна по патот надолу од Лукановата куќа.
     Старецот Луканоски се прекрсти на господа, но ништо не рече. До него стоеше таа, неговата снаа Ирина Василеска Ја погледна од глава до петици, задоволно си ја помишка главата лево-десно, па, потсмевнувајќи ѝ се, ја зеде за нејзината рака, како што е обичај, и ја воведе во својата куќа како татко, како свекор. Во таа соба каде што сега жената го приспиваше детето. Тука во еден од тие ќошови ја посла нејзината рогузина.
     Но оттогаш поминаа повеќе години. Попусто беше надежта дека можеби таа пролет, или таа есен, а можеби некаде до зимата ќе се врати синот и ќе ги направат сите обичаи како што е од господа. Синот никако не се враќашe. Попусто, тој секоја есен ги полнеше бочвите, попусто тураше на земјата од виното со молба кон господа за да се врати неговиот син, за да се развеселат, да направат таква свадба каква што не се паметува во целата долина. Оттогаш веќе беа поминати три години, а синот не се врати. Беше најпрвин во војската, потоа зафати војната, се префрли со партизаните, и така од година на година тие беа се подалеку еден од друг, се поразделени, потуѓи. А за сето тоа време не еден ден, не една ноќ, стариот Лукански немаше во себе сон мислејќи за синот. 
Во пролетно време, кога мајките и жените на војниците појдуваа кај Големата Река за да му се помолат на добриот бог за враќањето на момчињата, секогаш во тоа време можеше да се види и стариот како се искачува на брегот од реката, тој и како мајка и како татко се молеше на бога, само да му го исчува едното дете, неговиот син Дамјанко Лукански. Господе, се молеше старецот, имај ми го во твојата рака моето синче, единче, чувај ми го од лоша стија, роб ќе ти бидам за целиот живот... Господе, сè што ми остана од тој црн живот ми е само тоа дете, – еден ти знаеш како го израстив, како го изгледав, како го чував, се молеше старецот, а пред очите секој час му се појавуваше ликот на синот од оној ден кога го испраќаше во војска. Му се покажуваше тоа младо мазно лице на синот, белата шамија околу вратот што тој самиот му ја приврза, растурената жолта коса, сините очи слични како небото над долината, истите тие очи како на мајката, старецот за сè по ред си спомнуваше какo тоа да беше вчера, како тоа да беше таа пролет. Се уште ја гледаше слабата прилика на синот сличен на некое нејако стебленце, со плитки слаби корења ете, така му минаа сите години од војната, а таа пролет и сватот Ангеле Василески му ја остави неа, невестата Ирина Василеска.
     - Како клетва од господа, шепнеше старецот не одлепувајќи го своето лице од студените прачки на прозорецот, сè така загледан во снаата, детето, собата, светецот и огништето што догоруваше. Знаеше дека снаата го чека само него. Знаеше и што ќе му рече, знаеше и како ќе го погледне. Цела таа година откако не доаѓаа никакви вести од синот, тој бегаше од куќата, место не го држеше на земјата.
     - О татко, го викаше невестата Ирина Василеска, таа уште од првиот ден така го завика, о татко, ќе му речеше, кај ти се очите, таа ги бараше неговите очи. Што станало со тебе, о татколе, сеедно прашуваше таа целата таа пролет.
     - Нечистиот влезе во куќава, помисли стариот, ми се растури куќата, немам јас веќе живот, мислеше, а од 
ѕидот сега се појавуваше некое друго чудовиште со исто така остри заби. – Како ли тоа почна, матна река го зафати срцето на стариот Лукански. Еден одамнешен, заборавен глас како карпа се одрони во неговите гради.
     -	О, татко, го слушаше гласот на неговата снаа, о татко, што правиш тоа, гревота е од господа...
     Беше тоа во ноќта спроти Дуовден, кога дојде ветерот од езерото. Тој ветер го пробуди во сонот, слушаше како ги разнесува незатворените врати на плевната, го слушаше крцкањето на стариот орев, му дојде крајот мислеше, потоа го слушаше шумното будење на младите јаболкници и знаеше дека изутрината во градините ќе се роди цвет. Ирина Василеска, исто така, беше будна, и, како што е обичај, пред тој ден таа се готвеше за да се искапе, за да си го смири телото од лошите духови. Ја виде тој како ја слекува кошулата оздола нагоре и потоа ја здогледа уште како таа слично на некое дете исплашено што ненадејно се нашло пред некои забранети играчки со страв почна да си ги допира оние делови кои им припаѓаат на мажите. Целото нејзино тело се чинеше како еден бел здрав грозд, што, ете, сега се ослободил од лисјето и целиот излегол на сонце, та со својата зрелост и топлина болска, светка како оган.
     -	О, невесто, придушно се јави старецот, о снао Ирина Василеска, се јави тој со истиот глас подавајќи ја главата од под веленцето, погледнувајќи со едно око.
     Таа веднаш не одговори, остана во темното ќоше на собата, се згрчи, како ноќна птица се прилепи до ѕидот. Се чинеше дека ќе се стопи, дека ветерот како прашинка ќе ја однесе некаде далеку – далеку.
     - О, невесто, го чу повторно гласот на свекорот, што се чинеше дека доаѓа од некое старо, длабоко укало.
     - О татко, прошепоте и таа со оган и треска во гласот, о татко, слушам, одвај испушти глас од себе, како првпат уста да отвораше.
     - Не спиеш, прашаше стариот се така подавајќи си ја главата од под веленцето.
     - Не спијам, рече снаата Ирина Василеска, духовите ми дојдоа
     - 
     - И мене ми дојдоа, рече стариот, ела, о невесто, да легнеме заедно...
     - Не можам, рече невестата Ирина Василеска, како од мајка сум родена...
     - Ќе мижам, промрморе старецот, не ќе гледам, о невесто, рече тој покривајќи си ја главата со веленцето.
     - Гревота е од господа, о татко, рече снаата и брзо како некоја млада јуница му се втурна во постелата. – Гревота е од господа, надаваше снаата стискајќи се во свекорот.
     - Прости ми господе, изусти стариот Лукански, прости ми златен господе, рече човекот и ја зеде во себе како тој што знаеше, точно онака како што ги земаше зрелите гроздови од пазувите на лозите зрно да не одрони. – Прости ми господе, шепна свекорот Лукански и невестата Ирина Василеска цела ноќ не одлепувајќи се еден од друг. Дури доцна изутрината сонцето ги пробуди расцутени на рогузината
     - О, невесто, сонцето изгреало, рече стариот слатко протегнувајќи се на рогузината.
     - О, татко, срцево ми го отвори, рече невестата Ирина Василеска, господ да те поживее, душава ми ја позлати, светецот го видов, доаѓаше нејзиниот глас, а во градините воздухот ѕвонливо се менуваше; над златните вршки на дрвјата се појави новиот цвет... Веќе таткото не мислеше на својот син, веќе на ништо не мислеше, чинеше сè е веќе заборавено, се одродиле, се изгубиле засекогаш како да не биле татко и син, една крв.
     - Проклетство, се стресе старецот како да беше шибан од најлута зима, проклетство, надаваше, а мачката што дотогаш полека лазеше низ ѕидот ненадејно брзо скокна кон прозорецот и на глас како човек почна да се клешти право во старечкото лице. Стариот со мака се одлепи од прозорецот, ја остави куќата, жената и детето, остави сè и со тром чекор појде кон камењарот. Одеше, толку тешко, како со себе да го влечеше сиот рид.
     Целата таа ноќ тој неуморно длабеше по карпите правејќи лагуни. Непрестајно длабеше зборувајќи си:
      
     – Тебе, старче, господ те казни и ти нема спас. Ти си голем грешник, ти не си никаков човек, ти не си никаков татко... Ти си го уби својот син, ти, проклет старец, немаш никаква душа, ѕвер си, куче... А и целиот живот ти беше таков, скотски, потоа си приспомнуваше. Роди се и ајде на буниште, во животот и раѓај-раѓај душа низ нос да ти излезе. Издржи, издржи, тоа е живот, ти вели некој, и ете, издржуваш, и божем живееш, а не знаеш што живот живееш. Пак и самиот си се разродил и убаво ти е и радосно и си велиш, еве, зошто си живеел, зошто си се мачел... А пак тоа што се случи со мене никому господ да не му го даде, велеше таткото. Роди се детенце, умри ни; роди се, умри, поцрне животот. Најпосле ми остана Дамјанко, пак умре жената... А пустиот живот пак вели дека треба да се живее сега за синето, за срцето свое... И живееш-живееш и тоа само за тоа детенце, а го стори ли човек, и мислиш, имало бог и за народијава, а ете, како ѕвезда дувнало нешто и гасне, ќе си го убиеш најмилото. Животиште, пусто животиште, цедеше старецот одејќи од карпа на карпа за да ги припали фитилкте во лагуните.
     Изутрината целата долина ја пробуди татнежот на каменоломот. Се чинеше дека се откорнала целата планина, целата стара планина од корен се превртила, се претумбала, се растркалала кон долината Сè наопаку беше свртено.
Тешки камења летаа во воздухот.


„ГЛАД“
     Некој во ноќта истрча под прозорец за да се скрие од дождот. Стариот се исправи од иконата на Свети Климент. Праша:
-Дојде?
- Зошто не се молиш? – рече момчето.
- Дојде? – повтори стариот.
- Не дојде.
     - Времето е лошо, рече стариот. Ќе има бура. Шибаа првите дождовни капки, се кршеа сувите гранки на дрвјата. Нешто во ноќта истрча под прозорецот за да се скрие од дождот.
- Одмина, рече стариот.
- Ќе се врати, рече момчето. Таа секогаш,задоцнува.
- Може и да не се врати, рече стариот.
- Ќе се врати, рече момчето. Таа малку спие.
- И јас имам лоши соништа, рече стариот.
- Зошто не ја сакаш?
- Јас тоа не сум го рекол, рече стариот.
   -	Таа е секогаш сама.
   – И јас сум сам, рече стариот.
     Во ноќта долго шумеа пролетните дождови. Луѓето го чувствуваа нивното доаѓање и за да го умолат пролетниот Бог се претвораа во млитва. Незадржливо доаѓаше пролетта.
     - Ѓаволи! ѓаволи! – викаа плачејќи полупијаните жени. Најпосле сè среќно заврши. Луѓето весело запеаја:
- Пустата невеста, пустата невеста.
-	Ха – ха – ха! – Се кикотеа и мажите и жените.
     Таа беше нашата друга мајка. Со песни тргнавме дома за да прославиме.

Некој рече:
- Пукнале децата..
- Пупунец децата, рекоа жените.
- Кои деца? – праша луѓето.
- Малите на Васила...
- А! – рекоа луѓето...
- Се прејале недоварен грав... Од свадбинскиот...
     - Ах-а... шепнаа луѓето. Повеќе никој ништо не проговори.
     Таа пролет што доаѓаше растурена и шумна татко ми стана поинаков. Седеше крај огниште и пиеше, пиеше и пцуеше сè живо и сè мртво. Затворен во куќата остануваше по цели дни и ноќи. Пиеше. Пиеше. Понекогаш се нафрлаше на жената и ја убиваше со клоци и тупаници. Таа тивко плачеше и се молеше:
     -	Господе, спаси ме... Господе или спаси ме или собери ме.
     Една вечер жената седеше до него крај огниште и нешто тивко му шепнеше.
     - Елена, рече на полуглас татко ми, Елена, за првпат слушнав како тој го изговара нејзиното име. Зошто си молчела, праша тој. Козо моја, козице...
- Немој, немој де, таа благо се бранеше.
- Ах, жено моја, жено... тој страсно ја милуваше.
     - Денеска не чини, рече жената. Денот е на светецот.
     - Прости светче, рече тој и ја легна жената крај огништето.
     Суровиците во огништето црцаа. Тиквата во котелот клокотеше. Од камарите се слушаше првото цивкање на пиле.
- Тешко ти е, прашаше тој.
     - Ах, не ми е тешко, рече жената. Стегни. Стегни посилно...
- Оди, рече тој туркајќи ја со нозете.
- Зошто се лутиш, човеку, прашаше жената.
- Оди, рече тој. Оди поганијо една.
- Зошто ме падиш, рече жената плачејќи.
- 
- Кој ѓавол сега плачеш?
- Василе ти не ме сакаш и знам зошто...
- Кој ѓавол знаеш, рече тој. Оди!
     - Ако не родам, рече жената, ќе ме сакаш. Ти ги мразиш децата. Ти не си среќен.
- А!? Сатано една!
     Ноќ. Викотници. Плачови во ноќта. Од некаде дојдоа и луѓето – голсми и протегнати како ноќни плашила. Луѓето зборуваа:
- Среќа?
- Што е тоа среќа?
     - Тоа е нешто што немаш, рече некој покажувајќи ги голите раце.
     - Среќа тоа ти е оваа стопанка земјава наша. И ја имаш и ја немаш. Живееш и умираш, ама не се предаваш. Како Исус на крстот.
- Стопанка му, камен се сторивме.
     - Среќата наша е голема како и нашиот глад, рече човекот со подадени раце и отворени усти.
     - Стопанка му, нека цицаат камен. Ама крв правел, пустињата, на јазикот.
     - Ама кој да цица, епитропе свети? Револуцијата е народна
     - Абе така си е, ама народоте гладен, пустињата, Тоа е, пустињата...
     - Леб! Леб! Леб! – и усти отворени како сува земја за вода.
- Леб! Леб! Леб! – бараа отворените усти.
     - Луѓе, браќа патиштата се затворени. Оваа проклета зима, зборуваше Рочко, првиот народен претседател во Пасквел.
     - Патиштата а? Се корнеа гласови од луѓето. Море синко мајчин, седум дена на среде коложег сме биле во Гостивар и Скопје по расипана пченка. Магарињата цркнуваа од студ. На плеќи ја носевме низ виулици. Зимата а?!
     - Леб! Леб! Леб! Разбира ли тој скот мајчин што е леб? Па леб. Еј, леб!
     - 
     Што беше зимницата за толку гладен свет. Сите амбари беа урнати. Полињата беа напуштени и тажни. Изгорени. Длабоко беа закопани плодовите на нашите родни полиња. Зајаци се котеа по полињата.
     – О пустињата, оваа земја македонска, стенкаа луѓето...
     *
     **
     Се враќавме во ноќта натоварени со кришно купено жито од полските села. Со нас доаѓаше и месецот, мртов воденичен камен.
     Низ тажното поле се разлева ѕвон на камбани. Црни птици ја прободуваат ноќта уморна и страшна. Камбаните биеја во ноќта.
Бам-бим-бам!
- Мамо, слушај камбани!
- Молчи, рече таа.
- Некој умрел...
- Молчи, рече таа шепотливо.
- Некој умрел. Слушај камбани...
- Навечер не ги закопуваат луѓето, рече мама.
- Ѓаволите се шегуваат, помислив.
     - Бам-бим-бам, биеја камбаните. Месецот мртов воденичен камен се кикотеше.
Ноќ. Тивко. Поле. Огромно и тажно.
     Ние не одиме по патот. Некој изминува. Крцкаа сувите гранки.
-	Ѓаволите...
     -	Некој е на патот, рече мама. Легни во браздата. Свети Клименте изварди нè!
     Лежиме. Ноќ. Глуво. Поле. Тажно поле. Некој на патот расплакува.
     - Другар, житцево е малку... само за проскура Жими господ!
- Ти веруваш во господ, рече гласот во ноќта.
- Јас?
- Имаш ли икона на градите, а?
- 
     - Не, немам икона, жими господ, се бранеше слабиот женски глас.
- Ако имаш?
     - Не, немам... Оф, имам само тринаесет години. Немој! Немој!
     Ноќ. Поле. Трчаме. И тој трча месецот мртов воденичен камен.
Бам-бим-бам, камбаните ја процепуваа долината.
- Мамо, некој умрел.
- Што, рече татко ми, што се сторивте досега?
     - Пусти леб, рече мама, фрлајќи ја торбата од раце. Пусти леб, колнеше таа.
     - Не е тоа лсб, рече стариот. Житото е мешано со песок.
     - Ох, писна жената. Змија ги каснала осојница! Песок! Песок! – рече жената и почна да гребе во земјата крај огништето. Кога се разбуди се тресеше и плачеше. Викаше:
     - Одете, ај одете, одете... и побегна некаде во ноќта. Потоа долго не се врати...
     ...Пролетните дождови шумеа, шумеа. Некој во ноќта истрча под прозорец за да се скрие од дождот.
-	Дојде, праша стариот.
- Не дојде} рече момчето.
     - Изгасни ги кандилата, рече стариот. Излезе. За првпат го опцу и Св. Климента.
     - 

„ОДМАЗДА“
     На Илина веќе му немаше спас. Го затекоа на дело. Го усмрти коњот со малку стипца и со некаква неразбирлива, блажена насмевка гледаше како тој мачно, слично како човек се издолжува на земјата берејќи душа со широко отворени очи. Потоа Илин се насмевна на глас, промрморе нешто неразбирливо за себе, му намигна иа коњчето што беше најблиску до него и рече:
     - Не брзај соколе, стенкаше со засипнат глас Илин Николоски чешкајќи си ја својата нечиста, густа брада. – Не брзај, братец, ќе дојде редот и на тебе, жими бога, ќе дојде, и еве ти се колнам јас за тоа, да не бидам јас Илин Николоски ако не си го одржам зборот; процеди старчето одејќи од коњ на коњ како што беа наредени во шталата. Не ќе ја дочекате пролетта, уште им ветуваше Илин берејќи си низ јаслите пченкарни зрна за да се нахрани. Откога набра цел еден џеб, се така во сладок разговор со коњите, тој со мирен чекор се упати во ќошето каде што искреше мало оганче. Со тресок се спушти на земјата, сличен на замрзната грутка снег што којзнае како толку долго се држела во воздухот, ја истресе пченката во една стара војничка порција и почна да ја пржи на жарта. Си приготвуваше вечера. Ќе плуснеше ли некое зрно, и тој веднаш лакомо го ловеше, за потоа полека, полека да го грицка како вистински глушец. Грицкајќи, тој почна да разврзува за животот:
Ех, живот, каков живот, си велеше примислувајќи си за нешто, ќе исплукаше малку од пченката и одново продолжуваше: – Ама каков живот, жити бога, отиде животот, ова веќе не е никаков живот. Чудно беше да се чуе како Илин Николоски размислува што е тоа и што било со животот. Но сите тие прикажувања сега речиси беа безначајни за Илина, само така колку да ја здроби пченката. Потоа дури, по вечерата, откога ќе се испружеше на сеното крај оганчето, потоа дури почнуваше неговото вистинско присонување, неговото страсно прикажување. Тогаш повторно се враќаше на коњите.
     -	Последен ќе биде Дугуловиот, си зборувпше старецот со среќен глас, тоа коњче ќе ми биде како за празник. Жими бога, како празник. Би сакал тогаш да го видам другарот Дугулов, ех, колку многу би сакал да ја видам неговата муцка кога ќе си го види коњчето оптегнато овдека во шталава, се разнежуваше старецот н веќе со своите мижуркапи очи јасно го гледаше лицето од другарот Дугулов, целото потемнето, а од срцето, ете, крв му прокапува низ нос. Плачеш а, плачи мајчин сине, вака ќе му рече, боли своето, ете така сакам да ми те видам, расплакан за своето коњче, мртов ех, се мешколеше Илин Николоски броејќи ги на рацете дотогаш убиените коњи. Девет, рече и како да не беше задоволен, птуј девет, како воопшто тој број да беше мал рече лутливо вртејќи ја главата лево-десно. За да се утеши си рече: ништо, Дугуловиот нека биде дссетти, како рекол господ, тој ќе ми биде колку за сите други. А, Дугулов, уште воздивна.
     Само што се приготвуваше да си ги затвори очите, само што си ја рече молитвата, само што се прекрсти, гласот на другарот Тацко го тргна од слаткиот занес:
     -	Ја посврши ли работата Илине Николоски, прашаше секретарот не гледајќи во него. Гледаше во коњот што сè уште се мачеше, тешко му се умираше.
     Илин не се ни помрдна од своето легло крај огништето. Сè така опфатен од оној занес, со чудно светли очи и со некоја искрена исповед во гласот рече:
     - А не баш сосема другар секретар, се насмевна нажалено – дојдовте малку предвреме. Несреќа. Вистинска несреќа
     - 
     - А што тоа, праша секретарот не разбирајќи го сосема старчето.
     - А тоа, рече старчето, мислам, се спаси Дугуловото коњче. Сакав малку со него подолго да си поприкажувам. Ех, рече старецот, ех, имал господ тој проклет ѓавол Дугулов. Пти, вистински жалеше, не ќе му ја видам смртта на тоа коњче. Згрешив, нема што, со тоа коњче требаше да почнам. Сето тоа старецот го рече сосема мирно и уште запраша: веднаш ли ќе ме потилосате, другар Тацко, рече старецот загледувајќи се во секретарот.
     Револверот како парче мраз остана во рацете на другарот секретар. Тацко со зарипнат глас рече:
     -	Зборувај како беше, мршо стара, разврзувај за сè... Старецот сега се подигна од своето легло и, седнувајќи на она исто место крај оганчето, почна збор по збор да си ја кажува својата приказна. Рече:
     -	А што да не кажам за сè, вели тој, ќе раскажам зашто и мене овде ми тежи како камен, кажува Илин Николоски, покажувајќи си ја онаа страна каде што му беше срцето. Никако не можам јас тоа да му го заборавам на другарот Дугулов. Коски не ќе стопев во гробот ако не му платев за тоа Тој мене в грб, а јас сигурно ќе го гледам како јагне? Беше тоа есента, другар секретар, во планината. Се најдов јас на голема мака. На коњчето мое цело дрво се урна. Ќе цркне коњчето, а јас тука сам, што можам, цела бука го притиснала кутрото коњче. Отиде, пред мои очи, мислам, душа ќе му излезе. Срцево ќе ми прсне за пустото коњче, ти кажувам како на брат роден, се расплакав. Сум го имал јас уште од ждрепче и вака како дете на раце сум го носел, со дечињата крај огниште сум го топлел, а сега, о мајко моја, што да правам, што да чинам, тука и светците не помагаат. На дофат пак од другата страна другарот Дугулов со своето одделение исто така бере дрва. Гледаат тие како цркнува моето коњче и се клештат бесрамно, отворено. А јас, пак, Дугулов убаво го призамолив како бог, му реков, помогни, братец мој, братец мој, зашто појде пустото коњче. А тој, гледам, боже мој, ниту со око да трепне. Само подмајтапирано потпрашува: 
за какво коњче зборуваш Илине Николоски. Си мислам улав ли е човеков или не е, ама голтнувам. Тој пак: каде е тоа коњче, Илине Николоски... Се подигрува, човекот, отворено на колективно основание. Потоа божем како за првпат да го видел коњчето прашува: чија е оваа животинка, вели и се кикоти, гледам куче а не човек. Претстава му прави на своето одделение. Тие проклетниците исто така се превиткуваат од смеа Дојдете бре другари, ги молам, ама кој да чуе. Велат: не е тоа наша работа, како ќе повели другарот Дугулов. Јас на Дугулов повторно, како на роден брат, му велам: тоа е моето коњче, другар Дугулов, ајде помагај да се спаси... Ах, така значи, рече тој свртувајќи се на другата страна и појдувајќи кон своето одделение. А преку грб вели: мене Илине Николоски, ситносопственичките работи никако не ме привлекуваат, така зборува и се кине од смеа и тој и целото негово одделение. Гледам јас, скот, не човек, тој со сопствениот татко така би постапил. Немам каде и му довикнувам: врати се другар Дугулов, дај нека се спаси и тоа ќе биде колективно. Видов јас тој ден, пишанија било тоа, друг живот нема. Се поплашив; другар секретар, се поплашив тој ден, мислам, утре и децата родени да ми ги смачка некое дрво никој со око не ќе трепне. Ете така, јас уште на другиот ден пристапив во колективот.
     Си ја почешка брадата и додаде: – А ова со коњите, ете така, само си дојде...
     Сега старчето ги догрицкуваше уште неколкуте зрна останати во порцијата и со потих, речиси нежен глас, како за себе си рече: девет за едно, а може и да е добро... Потоа старецот исплука и исфрли сè што имаше во устата и рацете и му се сврти на секретарот. Рече: – Толку, другар секретар.
     - Не викај ме така, рече Тацко и ја подигна раката во која го држеше револверот.
     - Ајде, рече старецот, не ќе да е потребно исповедање за другите работи... А за Дугуловиот коњ, жими бога, ќе жалам и на оној век.
     - Молчи, рече секретарот нишанејќи право над старчевото рамо. Зрното удри во челото на коњот што 
со мака издивнуваше. Животинката уште еднаш ги сврти своите крупни расплакани очи на онаа страна од каде што дојде истрелот и потоа сосема прилегна на земјата.
     - А јас, а јас пак мислев, зашеметено промрморе старецот, јас мислев, сè така зборуваше тој, но секретарот набргу го прекина, го потера пред себе и му даде знак да појде кон месната канцеларија.
     - Тоа значи мене народот ќе ме суди, рече старецот, незадоволно, каква чудна власт, искашла, а јас пак мислев тоа ти, другар Тацко, од рака така, а што е право и така си треба со народецот наш, по тил.
Потоа удри шапот и поцрка сета стока.


„ЛЕГЕНДА ЗА ПАСКВЕЛСКИТЕ МОМЧИЊА“
     За да појдам на училиште во градот, добрите другари ми купија младо, јако магаре.
     Беше убав пролетен ден кога се разделувавме од Пасквел. Девојките плачеа од срце, одвај ги смируваа бујните гради. Се растопуваа како парче мраз на пролетното сонце. Капка по капка се растопуваа отворајќи ги своите прости и чисти срца. Се разделувавме пламено прегрнати. Тоа траеше подолго, признавам, беше слатко и дури занесно.
     -	Ѓаволе, наш добар другаре, што ќе направат со тебе, – шепнеа кутрите девојки бацувајќи ме најпрво в чело, во очите и најпосле страсно, страсно љубејќи ме в уста Тој ден можеше да се случи многу силни срца да проплачат, но чувството на младинците беше посилно. Другарите со ѕвонлива смеа ме прегрнуваа. Провикнуваа благородно и искрено ЗА НАШЕТО ДОСТОИНСТВО; тогаш девојките ги бришеа солзите, а од нивните усти се разлеваше песната на НЕПОБЕДЕНИТЕ. Сите пеевме во еден глас како малите ангелчиња на Исусовото воскреснување. Тоа беа навистина големи празници.
     Дрварот Спасе Лако, сега првиот ударник во целиот пасквелски крај, многу сериозно рече:
     -	Ако не беше по младинска линија, јас никогаш немаше да гласам за училиштата. Никогаш не ќе дозволев еден наш другар да оди на училиште во градот. Јас знам што значи тоа. Но ние мораме да бидеме храбри и да ја исполниме задачата. Тој нема да ја посрами младината од Пасквел.
      
     Се разденуваше, ние само што ја завршивме вечерната конференција. Свежиот бран на пролетното утро што надоаѓаше низ искршените прозорци ги отвораше дремливите очи, јас можев повторно да ги распознаам лицата на моите другари. Во тие мигови исчезнуваше сета ноќна навреда што ја носев во себе и омразата спрема другарите, се почувствував виновен поради она што се случи.
     *
     **
     Ќе ви раскажам за безумни работи и можеби вие ќе се смеете. Но Барса е света земја и не лаже. Ќе ви раскажам за дрварите Спасе Лако и Вало Шикал, ќе ви раскажам за старата девојка Киша Ѓорческа и за сето тоа што се случи таа ноќ со ѓаволот. Ќе ви раскажам дека ѓаволот беше роден на седум месеци и не умре. Тоа првпат се случи во светиот Пасквел. Проклетите старци со пцости ја очекувале неговата смрт. Три дена и три ноќи жените злобно шепотеле:
     - Момичката Варвара родила ѓавол. И додека жените му се молеле на добриот светец за да го столчи поганото семе, момичката Варвара во жарот од огништето нагорувала керамиди во кои го повивала малото ѓаволче.
     - Да се убие поганата момичка, – безумно викале луѓето.
     - Да се обеси, – рекле жените. – И да се пушти по река за да истече лошото.
- Да се обеси! Да се обеси!
- Не, – рекол стариот епитроп, – треба да се запали.
     -	Да се запали со сурови гранки, – рекле луѓето. Беше пролет во Пасквел кога луѓето безумно се приближуваа кон малата полска колиба, натоварени со млади гранки. И додека под нивните нозе пролетните цвеќиња паѓаа покосени, момичката Варвара пеела приспивна песна за малото ѓаволче. Луѓето како од ровја погодени застанале. Момичката тивко пеела:

     – За сè што сум ќе оставам по еден малечок знак во твоето срце за да ме љубиш со денот и сонцето, безумно да ме мразиш со ноќта и темнината. За сè што сум да си спомниш со блага насмевка, да проколниш луто со пеколниот глас на громот како тоа што го правеа мајките од плодната Барса кога луѓето умираа од глад.
     Тихо, речиси молчејќи, луѓето се вратиле. Зошто го оставиле малото ѓаволче – никој не прашувал. Ќе ви раскажам за ѓаволот, за себе.
     *
     **
     Никогаш не бешe поубава Барса од тие денови. Ја напикувавме на име како наша другарка, како наша мајка ја сакавме. Со прости и пламени зборови ја повикувавме за да го отвори своето срце и да се приклучи кон Народната Револуција (тоа беше нашето име за изградбата, подруго име не знаевме). По цели денови ја довикувавме со нашите раце, со нашата крв. Не еднаш ѝ шепнавме дека е највесело да бидеш во дружба со народот.
     Со песна ја пробудувавме секое утро пустата, изгорена Барса Во тие денови не помислувавме на своите домови, залудни беа прекорите на нашите родители. Та тие ништо не знаеја! Колку беа тажни и смешни кога во ноќите прскаа светена вода за да го сотрат ѓаволското семе што го сеевме низ Барса. Ох, тоа беа големи празници.
     Пролетта доаѓаше сè поубава и поубава. Со оној опоен мирис на цветовите што го испуштаат во овие денови. Колку е страшно кога доаѓа пролетта и со себе ја носи смртта. Кобниот ѕвон на камбаните седум дена и седум ноќи го раскинуваа мирниот сон на Пасквел. Од кaј дојде оваа смрт како поплава.
     Безгласни како покосени треви чекорат луѓето кон пасквелските гробишта. Молчејќи тие ја оплакуваат смртта на младата другарка Васка Дукова.
     Пред поворката на бел коњ јава Тацко Настејчин. Овој е прв народен погреб. Комунистички, без поп и попадија. 
 Без молитва и крст, по руски. Тацко е првиот народен комесар и првиот народен бог. Тој е првиот народен поп.
Тихо. Почнува погребот.
     Гробарот Јонче Пало достоинствено објавува за редот и правилата на првиот народен погреб.
     Прва точка: – Прва точка е Тацко. Другарот Тацко има збор.
     - Да живее другарот Тацко! – се провикнува на сиот глас општинскиот курир Нело.
     - Да живее најпрво народот, – го поправа Тацко. На неговото лице лебди блага топла насмевка, тој задоволно се мешколи иа белиот коњ.
Убавото момче Стенковски праша:
-	Всушност, што правиме?
     Наместо одговор можеше да ја чуе страшната тишина на пасквелските гробишта.
     Луѓето молчеа како камења. Никој не знаеше што всушност се работи и каков е овој погреб. Единствено на сите им беше совршено јасно дека треба да се молчи. На крајот тоа е народен погреб и што има народот да се буни. Ваквите прашања изгледаа страшно бесмислени и опасни. Луѓето беа неми.
     -	Што ви е, по ѓаволите, – рече момчето плачејќи. Јас веќе не можам да издржам. Овде е пекол. Чесен збор, ќе појдам од Пасквел. Јас ќе полудам ако сè уште останам.
Убавото момче Стенковски липаше на глас.
- Но кој те држи, будала, – рече неговиот брат.
     - Каде ќе одиш, момче, – прашаше добриот чичко Глог. – Сепак овде е поубаво. Јас знам едно полошо место од Пасквел. Во рајот е полошо. Таму ја нема нашава пасквелска ракија. Овде и децата можат да се пијанат како магариња Момчето е пијано, – рече чичко Глог, кикотејќи се.
     - И ти си поулавен, чичко Глог, – рече момчето тажно, уплашено.
Повеќе никој не проговори.

     Беше пролет и луѓето умираа за леб. Ѓавол да ја носи пролетта и сите миризливи цвеќиња. Пресушија нежните зборови со кои многу другарски ја повикувавме саканата земја. Веќе не беше наша другарка, безумно го раскинувавме секој нејзин дел, го оплодувавме со нашата крв, скришно ја пцуевме. Беше пролет и луѓето умираа од глад. Кој можеше во тие денови да помисли за училиште и букви од пластелин. Тоа беше толку смешно, безумно. Но некој како да сакаше да се потсмева со нас. Секој ден ни ги бодеше срцата доставувајќи куси лошо напишани наредби. ЕДЕН МЛАДИНЕЦ ДА СЕ ИСПРАТИ ВО ГРАДОТ ЗА ПОДИГНУВАЊЕ НА НАРОДНАТА ПРОСВЕТА (и потпис. Неразбирлив.) Ох, проклет скот! Како се осмелил да се подбива со нас?
     Не, беше нашиот одговор. Ние во Пасквел немаме луѓе за такви лудории.
     Во утрините конференциите завршуваа и ние со песна се предававме кон црните полиња на Барса. И секоја двечер кога се враќавме наоѓавме по едно мало пожолтено парче хартија и неколку протегнати реченици. Сто ноќи НЕ беше нашиот одговор и... оваа ноќ сто и еднаш ја читаме познатата заповед.
     - Секоја задача мора да ја исполни младината, – рече Лако.
     - Еден од нас мора да појде, – рече Шикал решително.
Старата девојка Киша Ѓорческа рече:
     - Ако мора, другари, тогаш да им го испратиме најслабиот од нас.
     - Златна другарке, Кишо Ѓорческа, – се провикнаа другарите. Тоа е најдобар предлог. Па, другари, најслабиот!
     О, како потреперував. Каде можев да побегнам од себе, од нивните очи, од сè што ме опколуваше. Ја проколнував момичката Варвара што ме роди предвреме со слаби раце, ја пцуев најдлабоко старата девојка Киша Ѓорческа и... навистина каде можев да побегнам. Сите гледаа во мене. Сите се против мене, помислив.
      
     Старата девојка Киша Ѓорческа во полутемнината ја бара мојата рака. Нежно ја потпира главата на моето рамо и нешто тихо ми шепне. Ќе ви признаам, бевме љубовници. Тоа по младинска линија; и беше убаво, –дури добро си ги поминувавме вечерите.
- Колку ќе ми биде тажно без тебе, – шепна.
- Ти си будала, – реков.
     - Јас силно те сакам, момче. Ела поблизу, – зборува и ме стиска во себе. Таа плаче тихо, тихо никој да не знае за нејзиниот плач.
- Не плачи, – ја утешував. – Јас ќе се вратам, нели?
     - А јас пак ќе те чекам и ќе ти бидам верна, чесен младински збор.
     Се разденуваше, ние само што ја завршивме вечерната конференција.
     Беше убав пролетен ден кога се разделувавме од Пасквел. Девојките плачеа од срце, одвај ги смирував бујните гради. Се растопуваа како парче мраз на пролетното сонце. Капка по капка се растопуваа отворајќи ги своите прости и чисти срца. Се разделувавме пламено прегрнати. Тоа траеше подолго, признавам, беше слатко и дури занесно.
     -	Ѓаволе, наш добар другаре, што ќе направат со тебе, – шепнеа кутрите девојки бацувајќи ме најпрво в чело, во очите и најпосле страсно, страсно љубејќи ме в уста.
     А пак добрите другари, за да појдам на училиште во градот, ми купија младо, јако магаре.